مصاحبه با آقاي دکتر محمد باقر حجتي

نخبه کسي است که هم از نظر علمي و هم از نظر رفتاري فوق العاده باشد
 

تبيان : حضرت استاد، لطفاً شرح مختصري از زندگي خود و چگونگي روي آوري تان به علوم قرآني و تفسير را بيان بفرماييد.

بنده به سال 1311هـ . ش در شهر بابل چشم به جهان گشودم. پدرم امام جماعت يکي از مساجد بابل بود و مجلس تفسير قرآن نيز داشت. من از همان اوان کودکي در کنار ايشان بودم و عشق و علاقه به قرآن ، از همان دوره در من ايجاد شد. به همين دليل بعد از چند سال تحصيل در حوزه بابل به قصد ادامه تحصيلات حوزوي ، به مدرسه مروي تهران رفتم. در همان زمان به دانشگاه تهران راه يافتم و بعد از اخذ مدرک ليسانس وارد مقطع دکترا شدم ( در آن زمان دوره فوق ليسانس وجود نداشت ). در سال 1346 با ارائه پايان نامه موفق به اخذ درجه دکترا در رشته فلسفه شدم و به عنوان استاديار به استخدام دانشگاه تهران درآمدم  و برخلاف رشته تحصيلي ام ، به دليل علاقه وافر به علوم قرآني به تدريس در رشته زبان و ادبيات عرب و ترجمه و قرائت و تفسير قرآن پرداختم و به تدريج پايه گذار رشته اي در دانشگاه شدم که بعد از انقلاب به طور مستقل با عنوان رشته علوم قرآن و حديث به پذيرش دانشجو پرداخت و از آن زمان تاکنون علاوه بر تدريس و تأليف و ترجمه ، مديريت اين گروه را بر عهده دارم.

تبيان : علوم قرآني چيست و چه نقشي در فهم آيات قرآن کريم دارد؟

علوم قرآني در معناي عرفي يعني دانش هايي که در قرآن هست. در قرآن انواع و اقسام معلومات اعم از اطلاعات فقهي ، اخلاقي ، اجتماعي ، تربيتي و .... وجود دارد. اينها دانش هايي هستند که در درون قرآن مي باشند و به اصطلاح علوم درون مرزي قرآن هستند . اما براي فهم بيشتر قرآن ، نياز به علومي است که به ظاهر هيچ پيوندي با محتواي قرآن ندارند و به اصطلاح علوم برون مرزي قرآن هستند. اما در تفسير قرآن نياز به آشنايي با آنهاست. مثلاً اين که ناسخ و منسوخ چيست؟ اسباب نزول چيست؟ ، حتي آشنايي با تاريخ ، روانشناسي و ... نيز جزو اين علوم محسوب مي شوند به هرحال دامنه ي علوم قرآني نامحدود است ؛ چون مفاهيم قرآن آنقدر عميق است که براي درک و فهم هرچه بيشتر آن نياز به آشنايي با علوم مختلف است .

تبيان : در حال حاضر ، وضع علوم قرآني در مجامع دانشگاهي و حوزوي ما چگونه است؟

خوشبختانه اقبال و استقبال از قرآن در مملکت ما ، بعد از انقلاب رشد چشمگيري داشته ، در دانشگاهها ، کمتر رشته اي است که بخشي از واحدهاي درسي اش مربوط به علوم قرآني نباشد. رشته هايي هم که به طور تخصصي به علوم قرآني مي پردازند ، بسيار رشد پيدا کرده اند. همچنين دانشگاه هايي هستند که فقط اختصاص به علوم قرآني دارند. از جهت ديگر ، مسابقات بسياري که در زمينه علوم مختلف قرآني برپا مي شود ، نشريات مختلفي که در اين زمينه ارائه مي شود از جمله مسائلي است که قبل از انقلاب مطرح نبوده است.

خوشبختانه جوانان ما در اين زمينه بسيار فعال اند، در جنبه هاي مختلف قرآني ، تفحص مي کنند و به بحث و نقد مي پردازند. در حال حاضر در پايان نامه هاي مربوط به علوم قرآني اگر نوآوري نباشد، دفاع از آن به عمل نمي آيد. به طور کلي ، علوم قرآني خوشبختانه جايگاه خود را در حوزه ها و بخصوص در دانشگاه ها به دست آورده است و اميدوارم به همت مسئولان و جوانان به جايگاه در خور و شايسته خود نيز برسد .

تبيان : به نظر شما دو تفسير برتر قرآن در جهان تشيع و تسنن کدام است و ويژگي اين دو تفسير انتخابي شما کدام است؟

در جهان تشيع اين مسئله نياز به توضيح و تبيين ندارد. ارزش تفسير گرانقدر و عظيم « الميزان » بر کسي پوشيده نيست. اگر چه نمي توان اين تفسير را در يک کفه ترازو نهاد و تفسيرهاي ديگر را بر کفه ديگر . به هر حال علامه طباطبايي تفسيري نوشته که بايد آن را از ديگران جدا دانست . اين تفسير ، تفسير قرآن به قرآن بوده ، کاري که تاکنون کسي نتوانسته همچون آن را ارائه دهد. شايد اين توفيق الهي بوده که نصيب علامه شده است. تفسير « مجمع البيان لِعلوم القرآن» شيخ طبرسي نيز تفسير جامع ديگري است که علوم قرآن را از آن مي توان استخراج کرد. در ميان تفاسير اهل تسنن نيز ، بهترين تفسير به نظر من تفسير « في ظلال القرآن » سيد قطب است که مؤلف به گونه اي آن را پرداخته که گويي درد قرآن را بيان مي کند و فرياد پيامبر و نداي الهي را به گوش جان آدمي مي رساند . منتهي به تبيين جزئيات مسائل مختلف قرآن نپرداخته است.

تبيان : در بين ترجمه هايي که از قرآن شده ، کدام يک بهتر است؟

تاکنون ترجمه هاي بسياري از قرآن شده که هر يک به نوبه خود با ارزش هستند. به نظر من ترجمه برتر، ترجمه اي است که براي اولين بار انجام گرفته است. اولين بارمرحوم معزّي با دقت در زمان خود ، قرآن را تحت اللفظي ترجمه نمود. مرحوم الهي قمشه اي نيز ترجمه اي مفهومي ارائه داد و بقيه مترجمان ، از اين دو به عنوان الگو استفاده کردند. الان ترجمه اي که دلنشين است ، ترجمه محمد مهدي فولادوند است و دقيق تر، ترجمه مرحوم سيد جلال مجتبوي . به هر حال هيچ ترجمه اي خالي از نقد نيست. من معتقدم قرآن را بايد تفسير گونه ترجمه کرد تا در آن اشتباه کمتري پيش آيد.

تبيان : به نظر شما نخبه کيست؟

نخبه کسي است که هميشه زنده و ماندگار بماند و ماندگار واقعي کسي است که نام نيکو از خود به جا گذارد. در واقع نخبه کسي است که هم از نظر علمي و هم از نظر رفتاري فوق العاده باشد.