در يک نشست علمي دورنمائي از پژوهش هاي قرآني در غرب بررسي شد

از سلسله نشست هاي قرآن پژوهي در مرکز توسعه و ترويج فعاليت هاي قرآني وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، عصر چهارشنبه سوم دي ماه نشست " دورنمايي از پژوهش هاي قرآني در غرب، گذشته و حال" با حضور دکتر محمد کاظم شاکر استاد دانشگاه و محقق حوزه علوم قرآني برگزار شد. در اين جلسه علمي که جمعي از قرآن پژوهان و محققان علوم قرآني کشور حضور داشتند، دکتر کاظم شاکر موانع و امتيازات قرآن پژوهي را در کشورهاي غربي به خصوص انگلستان مورد نقد و ارزيابي قرار داد. به گزارش خبرگزاري قرآني ايران دکترشاکر درباره امتيازات پژوهش در غرب گفت : دسترسي غربي ها به منابع تحقيق در حوزه علوم اسلامي و قرآني بسيار غني تر از ماست و به راحتي در هر فاصله زماني که باشند مي توانند در کمترين زمان ممکن به منابع مورد نياز دسترسي پيدا کنند.

تفسيرى از «روح‏»

دکتر محمد کاظم شاکر

استاديار گروه علوم قرآن و حديث دانشگاه قم

چکيده

واژه «روح‏» از واژه‏هاى پر رمز و راز و ابهام‏آميز در حوزه‏هاى دين، فلسفه، عرفان و روان‏شناسى است.اين کلمه با گويشى يکسان در زبان‏هاى عبرى و عربى به کار رفته و در تورات، انجيل و قرآن کريم کاربرد فراوانى يافته است.

اين مقاله، با ارايه معناى لغوى و اصطلاحى روح در زبان عربى و ضمن اشاره به نمونه‏هايى از کاربرد آن در کتاب مقدس، به بيان مفهوم و مصداق آن در قرآن کريم پرداخته است.

نويسنده معتقد است که بسيارى از تفاسير قرآن در شرح کاربرد روح دچار پراکندگى آراء شده و به جاى روشنگرى، ابهام‏آفرينى کرده‏اند.در اين ميان علامه‏طباطبايى منسجم‏ترين تفسير را از «روح در قرآن‏» بيان کرده است.اين مفسر بزرگ بر آن است که روح در قرآن به آفريده‏اى آسمانى اطلاق شده که نقش آن حيات آفرينى است; هر جا از حيات و آثار آن نشانى هست، اين نشان ، نشانگر وجود مرتبه‏اى از روح است.روح موجود در فرشتگان، انسانها، حيوانات و نباتات همگى از افاضات روح مطلق است.

کليد واژه‏ها: 1- انسان شناسى 2- تفسير قرآن 3- روح 4- وحى 5- کتاب مقدس 6- علامه‏طباطبايى.

1.مقدمه

از زمانى که خداوند متعال با وحى بر پيامبرانش از دميدن «روح‏» خود در پيکر انسان پرده برداشت، واژه روح به عنوان يکى از واژه‏هاى پر رمز و راز در حوزه انسان‏شناسى مطرح شد.پس از آن فيلسوفان، متکلمان، عارفان و روان‏شناسان در بيان حقيقت آن نظراتى ابراز داشتند.به رغم پاره‏اى اشتراکات در کاربرد اين واژه در اديان و علوم، تفاسير متفاوتى از روح ارايه شده است.

اين واژه در زبان‏هاى عربى و عبرى با گويشى يکسان به کار رفته است و در آيات تورات، انجيل و قرآن نيز با همين لفظ آمده و منشا تفسيرهاى مختلفى شده است.

در زبان انگليسى الفاظى چون، Ghost, Spirit و Soul براى روح استفاده مى‏شود که هر يک مفهوم نزديک به ديگرى ولى در عين حال متفاوتى را القا مى‏کند. ⁽¹⁾

براى جلوگيرى از خلط در مفاهيم، بهتر آن است که مطالعه پديده روح در هر نظام، با تعابير خاص همان نظام فکرى مورد بررسى قرارگيرد.هدف اصلى اين نوشتار، ارايه تصويرى روشن از مفهوم، مصداق و تقسيم‏بندى روح در آينه وحى است.

واژه روح 21 بار در قرآن کريم آمده است; گاهى به صورت مقيد و مضاف، مانند روح القدس، روح‏الامين، روحى، روحنا و گاهى بدون اضافه و قيد.براى دستيابى به تحليلى متقن از روح در قرآن، لازم است از پيشينه معنايى اين واژه در زبان عربى و عبرى و کتب آسمانى پيشين نيز يارى جوييم.

2.ريشه و معناى اصلى روح

2.1.ريشه واژه روح

حروف اصلى واژه‏هاى روح، روح، ريح، رواح، رياح، ريحان و مانند آن، سه حرف ر - و - ح است.ابن‏فارس (ت‏395ق.) در معجم مقاييس اللغة واژه اصلى اين باب را ريح دانسته که در اصل «روح‏» بوده و «واو» به دليل کسره ما قبل به «ياء» بدل شده است.به نظر ايشان روح از ريح مشتق شده است. ⁽²⁾

در روايتى نيز آمده است که: «انما سمى روحا لانه اشتق اسمه من الريح‏» . ⁽³⁾

2.2.معناى اصلى روح و سير تحول

آن در مورد اصل معناى روح و مشتقات آن، نظرهاى مختلفى ابراز شده است.ابن‏فارس مى‏نويسد: «الراء و الواو و الحاء، اصل کبير مطرد يدل على سعة و فسحة و اطراد» ⁽⁴⁾ يعنى کلماتى که سه حرف اصلى آنها ر - و - ح است داراى يک معناى اصلى هستند و آن معنا، وسعت و انبساط و گستردگى است.لغت‏پژوهان ديگرى چون خليل‏بن‏احمد (ت‏170ق)، از هرى (ت‏400ق)، جوهرى (ت‏425ق) ابن‏دريد (ت‏321ق) صرفا به ذکر معانى و مصاديق اين ماده پرداخته و در مقام تعيين معناى اصلى اين باب نبوده‏اند.

محقق معاصر، حسن مصطفوى، نويسنده کتاب «التحقيق فى کلمات القرآن الکريم‏» به اظهار نظر در معناى اصلى اين کلمات پرداخته است.وى پس از نقل اقوال لغويون مى‏نويسد: «التحقيق ان الاصل الواحد فى هذه المادة، هو الظهور و جريان امر لطيف‏» ⁽⁵⁾ يعنى يگانه معناى اصلى اين ماده، جريان امرى لطيف و ظهور آن است.ايشان جريان رحمت، جريان وحى، ظهور مظاهر قدسى، تجلى فيض حق و...را از مصاديق روح مى‏داند.وى فسحت و وسعت را از آثار ظهور و جريان دانسته است.

اگر بخواهيم يک معناى اصلى براى کلمه روح و ديگر کلمات وابسته به آن بيابيم، به نظر مى‏رسد با توجه به اينکه اصل همه اين کلمات «ريح‏» است و ريح به معناى نسيم هواست، بايد بگوييم قدر مشترک معانى اين کلمه و مشتقات آن «جريان‏» است.روح نيز حاصل يک امرى است که جريان مى‏يابد; گاهى در جريان مادى به کار مى‏رود و گاه در جريان معنوى.با دقت در موارد کاربرد مشتقات اين کلمه، همين معنا مورد تاييد قرار مى‏گيرد. ⁽⁶⁾

شايان ذکر است که «روح‏» مصدر و «روح‏» اسم مصدر است مانند غسل و غسل.پس روح حاصل جريان است.

3.معناى کاربردى روح در کلام عرب

لغويون در معناى روح بيشتر به کاربردهاى قرآنى و حديثى توجه داشته‏اند و متاسفانه از متون ادبى قبل از اسلام در اين باره اثر چندانى ديده نمى‏شود.با اين حال آنچه که از کلام عرب بدست مى‏آيد اين است که روح در سه معنا به کار مى‏رود:

الف) جان يا عامل حيات بدن ب) نفس ج) نفس شايد بتوان گفت که معناى مطابقى روح همان معناى اول است‏يعنى حياتى که در موجودات جان‏دار وجود دارد.فيروزآبادى (ت‏817ق) در تعريف روح مى‏نويسد: «ما به حياة الانفس‏» . ⁽⁷⁾

و ابن‏منظور مى‏نويسد: «هو فى الفارسية «جان‏» ⁽⁸⁾

اما در مورد معناى دوم در کتاب العين آمده است: «الروح: النفس التى يحيى به البدن يقال خرجت روحه، اى نفسه‏» . ⁽⁹⁾

در لسان العرب نيز از قول ابن‏انبارى آمده که: «الروح و النفس واحد غير ان الروح مذکر و النفس مؤنث‏» . ⁽¹⁰⁾

اما در مورد معناى سوم، ابن‏منظور مى‏نويسد: «الروح فى کلام العرب، النفخ‏» . ⁽¹¹⁾

در بيت‏شعرى از ذوالرمة آمده است: فقلت له: ارفعها اليک و احيها بروحک... ⁽¹²⁾

«احيها بروحک‏» يعنى آتش را با دميدن در آن شعله‏ور ساز.

4.معناشناسى روح در زبان عبرى و کتاب مقدس

4.1.معناى روح در زبان عبرى و معادل آن در زبان يونانى

برخى از شارحان تورات گفته‏اند کلمه «روح‏» در عبرى به معناى هواى متحرک است و باد و نفس از موارد کاربرد آن است. ⁽¹³⁾

نيز گفته‏اند: روح در عبرى از فعلى که به معناى تنفس و دميدن است اشتقاق يافته است. گاهى به «وزيدن باد» و گاهى به «باد» ترجمه شده است. ⁽¹⁴⁾

معادل يونانى واژه روح، نيوما (Pneuma) است که از فعل «نيو» به معناى «نفس کشيدن يا دميدن‏» مشتق شده است. ⁽¹⁵⁾

4.2.معناى کاربردى روح در کتاب مقدس

واژه روح نزديک به 400 مورد در عهد قديم آمده و در عهد جديد نيز واژه‏هاى روح، روح‏الله، روح‏الرب، روح‏الاب، روح‏يسوع، روح‏المسيح و روح‏القدس به کار رفته است. ⁽¹⁶⁾

روح در کتاب مقدس - چه عهد قديم و چه عهد جديد - گاه به عنوان «اساس حيات انسان‏» و گاه «نيروى حيات‏» آمده است; ⁽¹⁷⁾ گاه مترادف با «نفس‏» انسان و گاه به عنوان «عامل حيات‏» در جهان و انسان معرفى شده است. ⁽¹⁸⁾

نويسنده قاموس کتاب مقدس مى‏نويسد: «روح القدس اقنوم سوم از اقانيم ثلاثه الهيه خوانده شده است و آن را روح گويند زيرا که مبدع و مخترع حيات مى‏باشد و مقدس گويند بواسطه اينکه يکى از کارهاى مخصوصه او آنکه قلوب مؤمنين را تقديس فرمايد» . ⁽¹⁹⁾

شايان ذکر است که روح در کتاب مقدس گاه به معناى حقيقى (نيروى حيات) و گاه به معناى مجازى به کار رفته است، به نظر نويسنده قاموس کتاب مقدس، استعمال روح در معناى مجازى به حدى است که گفته است: «غالبا لفظ روح در کتاب مقدس به طريق مجاز وارد گشته و معناى آن به قراين معلوم مى‏شود» . ⁽²⁰⁾

اينک با ذکر چند مورد از تورات و انجيل اين قسمت از بحث را به پايان مى‏بريم:

الف - «در آغاز که خدا آسمانها و زمين را آفريد، زمين خالى و باير بود و روح خدا روى توده‏هاى تاريک بخار حرکت مى‏کرد» . ⁽²¹⁾

در تفسير اين آيه گفته‏اند: به سبب «روح‏» ، زمين ويران به جهانى با نظم موجود تبديل شد و عامل حفظ و تجديد حيات آن نيز همين روح است. ⁽²²⁾

ب - «عيسى به نيروى روح به آستان (خداى) جليل باز گشت‏» . ⁽²³⁾

ج - «روح است که زنده مى‏کند و در جسد فايده‏اى نيست.کلامى را که من به شما مى‏گويم روح و حيات است‏» . ⁽²⁴⁾

در اين عبارت انجيل، واژه روح دو بار به کار رفته; بار اول به معناى حقيقى و بار دوم به معناى مجازى است.

5.وجوه معانى روح در قرآن

همان طور که قبلا اشاره شد لفظ روح در قرآن کريم 21 بار آمده است.بى‏ترديد، در تمامى اين موارد مصداق واحدى مراد نيست.با توجه به ظاهر و سياق آيات قرآن مى‏توان موارد کاربرد را در چند گروه جاى داد.

5.1.موجودى مستقل در رديف فرشتگان

روح در آياتى از قرآن در کنار فرشتگان ذکر شده که به ظاهر نشان دهنده آن است که آفريده‏اى از آفريدگان خدا و غير از فرشتگان است.آيات زير از اين دسته است:

- «تنزل الملائکة و الروح..» . ⁽²⁵⁾

- «تعرج الملائکة و الروح..» . ⁽²⁶⁾

- «يوم يقوم الروح و الملائکة صفا..» . ⁽²⁷⁾

5.2.جبرئيل

در آيات زير از جبرئيل با لفظ روح ياد شده است:

- «نزل به الروح الامين..» . ⁽²⁸⁾

- «قل نزله روح القدس..» . ⁽²⁹⁾

به شهادت آيه «قل من کان عدوا لجبريل فانه نزله على قلبک‏» ⁽³⁰⁾ مراد از روح الامين و روح القدس، جبرئيل است.

5.3.حيات افاضه شده به انسان

آياتى دلالت داردکه روح مرتبه‏اى از وجود است که در پيکر انسان جريان يافته است.از اين روح، به عنوان روح نفخه‏اى ياد مى‏شود.اين آيات عبارتند از:

- «...و نفخت فيه من روحى..» . ⁽³¹⁾

- «...و نفخ فيه من روحه..» . ⁽³²⁾

- «...فنفخنا فيها من روحنا..» . ⁽³³⁾

اين روح در همه انسانها مشترک است، چه حضرت آدم عليه السلام که از پدر و مادر متولد نشده و چه حضرت عيسى عليه السلام که پدر نداشته است و چه انسانهاى عادى که داراى پدر و مادر هستند.نيز مؤمن و کافر از اين روح بهره يکسان دارند.

5.4.تاييد کننده پيامبران و مؤمنان

در آيات زير از روح به عنوان موجودى که در تاييد قلوب پيامبران و اولياء الهى نقش زنى مى‏کند نام برده شده است:

- «و آتينا عيسى بن مريم البينات و ايدناه بروح القدس‏» ⁽³⁴⁾

- «اذکر نعمتى عليک و على والدتک اذ ايدتک بروح القدس‏» ⁽³⁵⁾

- «اولئک کتب فى قلوبهم الايمان و ايدهم بروح منه‏» ⁽³⁶⁾

شايان ذکر است که اضافه «روح‏» به «القدس‏» ، اضافه موصوف به صفت است.روح القدس در اصل الروح القدس بوده، به معناى روحى که داراى صفت طهارت و قدسيت است.

5.5.وحى

در آيات ذيل، روح در مورد وحى بر انبياء به کار رفته است.

- «و اوحينا اليک روحا من امرنا..» . ⁽³⁷⁾

- «يلقى الروح على من يشاء من عباده..» . ⁽³⁸⁾

چنانچه روح در اين آيات به معناى وحى باشد، استعمال آن مجازى خواهد بود.

در اين باره توضيح بيشترى خواهد آمد.

5.6.حضرت عيسى عليه السلام

در آيه ذيل، خداوند عيسى عليه السلام را روحى از جانب خود دانسته است:

- «انما المسيح عيسى بن مريم رسول الله و کلمته القاها الى مريم و روح منه‏» ⁽³⁹⁾

5.7.فرستاده پروردگار نزد حضرت مريم عليه السلام

- «فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا...قال انما انا رسول ربک لاهب لک غلاما زکيا» ⁽⁴⁰⁾

از تعبير «لاهب‏» استفاده مى‏شود که اين روح صرفا بشارت دهنده نبوده است، بلکه در پديد آمدن عيسى عليه السلام دخالت داشته است. ⁽⁴¹⁾

شايان ذکر است که آيه «يسئلونک عن الروح قل الروح من امر ربى‏» ممکن است در دسته اول قرار گيرد و ممکن است‏خود وجه ديگرى باشد.

با توجه به مصاديق مختلفى که براى روح ياد شد اين سئوال وجود دارد که آيا لفظ روح مشترک لفظى است; يا اينکه در پاره‏اى موارد به نحو حقيقى و در پاره‏اى موارد به نحو مجازى به کار رفته است; يا اينکه مشترک معنوى است و در همه موارد به طور حقيقى به کار رفته است؟ در ادامه مباحث‏به دنبال جواب اين سئوال هستيم.

6.نگاهى به معناى روح در تفاسير

تفاسير در ارايه تفسير از روح عمدتا از سه مشکل دارند; 1- تشتت آراء 2- عدم انتخاب راى 3- عدم استدلال بر راى انتخابى.

6.1.پراکندگى آراء و عدم انسجام در تحليل

صرف نظر از اشتراک نظر مفسران در پاره‏اى موارد مثل روح الامين در مورد جبرئيل يا آيه «نفخت فيه من روحى‏» در مورد انسان، در ساير موارد دچار پراکندگى آراء هستند.به طور مثال در مورد «روح‏» در آيات سوره اسراء، قدر، نبا و معارج تفسيرهاى زير ارايه شده است:

1- وحى، 2- قرآن، 3- جبرئيل، 4- عيسى، 5- مخلوقى بزرگتر از فرشتگان، 6- مخلوقى شبيه انسان، 7- فرشته‏اى بزرگ (با اوصافى عجيب و غريب)، 8- فرشتگان محافظ، 9- فرشته موکل ارواح، 10- فرشته‏اى که ارواح را به اجسام وارد مى‏کند، 11- ارواح بنى آدم، 12- ارواح مؤمنان، 13- بنى آدم، 14- نفس انسان، 15- فرشتگان بزرگ. ⁽⁴²⁾

مستند اکثر اين اقوال تفسيرى، قول تابعين و تنى چند از صحابه است و به پيامبر صلى الله عليه وآله يا معصوم نمى‏رسد.اغلب مفسران تنها به نقل اين آراء متشتت و متضاد پرداخته‏اند و نتوانسته‏اند تفسيرى از روح ارايه دهند که با تمام موارد کاربرد اين واژه در قرآن سازگار باشد.برخى حتى در موارد مشابه، تفاسير متفاوتى ارايه داده‏اند.به طور مثال، زمخشرى در آيه «تعرج الملائکه و الروح فى يوم...» روح را جبرئيل و در «يوم يقوم الروح و الملائکه‏» به مخلوقى عظيم‏تر از فرشتگان تفسير کرده است. ⁽⁴³⁾

6.2.عدم انتخاب راى مفسران

در بسيارى از موارد به بيان آراء مختلف و گاه متضاد بسنده کرده، رايى را بر نگزيده‏اند. ⁽⁴⁴⁾

6.3.عدم استدلال بر راى انتخابى

مفسران در پاره‏اى از موارد که از ميان آراء ارايه شده، رايى را انتخاب کرده‏اند، انتخابشان را مستند به دليلى قانع کننده نکرده‏اند، به طور مثال، طبرى در ذيل آيه 87 بقره، پس از نقل سه قول، قول اول (تفسير روح القدس به جبرئيل) را اولى به صواب مى‏داند در حالى که طبق بيان خودش، اين قول متکى به راى سدى، ضحاک و قتاده است که از تابعانند و قول تابعان، بويژه در موارد اختلافى، اعتبار ندارد.

برخى ديگر از مفسران، «روح‏» را در آيه «ينزل الملائکة بالروح...» و نيز آيه «تنزل الملائکة و الروح...» به جبرئيل تفسير کرده، دليل آن را توصيف جبرئيل به روح الامين در آيه «نزل به الروح الامين...» دانسته‏اند. ⁽⁴⁵⁾

اين دليل در غايت ضعف است، زيرا به صرف اينکه جبرئيل در پاره‏اى موارد به عنوان روح‏الامين يا روح القدس معرفى شده، نمى‏توان گفت که در همه موارد مراد از روح، جبرئيل است! چرا که در اين صورت بايد قايل شويم که جبرئيل با عيسى عليه السلام يک فرد است، زيرا خداوند در آيه «...و کلمته القاها الى مريم و روح منه‏» عيسى عليه السلام را روح ناميده است.

7.استوارترين نظريه در تفسير «روح‏»

به نظر نگارنده، علامه سيدمحمدحسين طباطبايى در تفسير الميزان، استوارترين و منسجم‏ترين نظريه را در مورد روح ارايه کرده‏اند که خلاصه آن را در پى مى‏آوريم:

7.1.معناى روح

علامه مى‏نويسد: مردم چه در گذشته و چه در حال، با همه اختلاف شديدى که در باره حقيقت روح دارند، در اين معنا هيچ اختلافى ندارند که از کلمه روح يک معنا مى‏فهمند و آن عبارت است از چيزى که مايه حيات است; حياتى که عامل شعور و اراده است.و در قرآن نيز همين معنا مراد است. ⁽⁴⁶⁾

روح از نظر ايشان «کلمه حيات است که خداوند به اشياء القا مى‏کند و آنها را با مشيت‏خود زنده مى‏سازد» . ⁽⁴⁷⁾

7.2.حقيقت روح

علامه مى‏نويسد: «آنچه از کلام خداوند بدست مى‏آيد اين است که روح مخلوقى از مخلوقات خداوند است و حقيقت واحدى است که داراى مراتب و درجات مختلف است; درجه‏اى از آن در حيوان و انسان‏هاى غير مؤمن است، درجه‏اى از آن در انسان‏هاى مؤمن است، درجه‏اى از آن روحى است که با آن، انبيا و رسولان تاييد مى‏شوند» . ⁽⁴⁸⁾

7.3.مصاديق روح در قرآن و ارتباط بين آنها

نبايد پنداشت که چون روح حقيقت واحد است پس مصداق واحد دارد، بلکه روح مانند «نور» حقيقت واحد داراى مراتب است، لذا مى‏تواند در عين وحدت، مصداق‏هاى مختلف داشته باشد.علامه طباطبايى ضمن اذعان به اينکه روح در قرآن در موارد مختلف و مصاديق متفاوت به کار رفته و همه جا به يک معنا نيست، ⁽⁴⁹⁾ معتقد است در همه موارد به معناى حقيقى به کار رفته است.از کلام ايشان استفاده مى‏شود که به طور کلى دو نوع مصداق براى روح قايل است; روح مطلق و روح مقيد.روح مقيد نيز داراى مصاديقى است مانند روح انسان، روح فرشته و...

توضيح آنکه، آيات روح را مى‏توان به دو دسته تقسيم کرد; يکى آياتى که روح در آنها به طور مطلق آمده است مانند «يوم يقوم الروح و الملائکة‏» ، «تنزل الملائکة و الروح‏» و «تعرج الملائکة و الروح...» و ديگرى آياتى که در آنها روح به صورت مقيد و مضاف آمده است مانند «روح الامين‏» ، «روح القدس‏» ، «روحى‏» ، «روحنا» ، «روح منه‏» ايشان در مورد آيات دسته اول مى‏فرمايد: «از اين آيات اجمالا فهيمده مى‏شود که روح موجودى مستقل، داراى حيات و علم و قدرت است و از نوع صفات و احوال قائم به اشياء نيست‏» . ⁽⁵⁰⁾

اين روح غير از ملائکه است. ⁽⁵¹⁾ و اما در مورد دسته دوم بايد گفت که در آن موارد، مرتبه‏اى از روح در انسان يا فرشته بوجود مى‏آيد که آن نيز حقيقتى است وجودى و منشا آثار، اما بايد توجه داشت که مطلق غير از مقيد است. ⁽⁵²⁾

علامه نسبت‏بين روح مقيد و روح مطلق را نسبت «افاضه به مفيض‏» و سايه به صاحب سايه مى‏داند. ⁽⁵³⁾ ايشان تصريح مى‏کنند که روح موجود در نباتات، روح دميده شده در انسان، روح تاييد کننده مؤمن، روح تاييد کننده پيامبران، روح متعلق به فرشتگان همگى از افاضه‏هاى روح مطلق است. ⁽⁵⁴⁾

بايد توجه داشت که هر مرتبه‏اى از روح داراى آثارى متفاوت با مرتبه ديگر است، علامه در تفسير آيه «و ايدهم بروح منه‏» مى‏نويسد: «ظاهر آيه اين معنا را افاده مى‏کند که در مؤمنين به غير از روح بشريت که در مؤمن و کافر هست، روحى ديگر وجود دارد که از آن حياتى ديگر ناشى مى‏شود و قدرتى و شعورى جديد مى‏آورد و به همين معناست که آيه «او من کان ميتا فاحييناه..» . ⁽⁵⁵⁾ و نيز آيه «من عمل صالحا...فلنحيينه حيوة طيبة‏» ⁽⁵⁶⁾ به آن اشاره دارد» . ⁽⁵⁷⁾

شايان ذکر است که در روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است که: «ان روح المؤمن لاشد اتصالا بروح الله من اتصال شعاع الشمس بها; روح مؤمن به روح خدا پيوسته‏تر است از پيوستگى پرتو آفتاب به خورشيد» . ⁽⁵⁸⁾

روح الهى مى‏تواند چنان در انسان تجلى يابد که او با دم خود مرده‏اى را زنده کند و هيکل گلين پرنده‏اى را به پرنده واقعى تبديل کند.در ميان پيامبران الهى، عيسى عليه السلام ارتباط خاصى با روح مطلق داشته است.علامه طباطبايى در اين باره مى‏نويسد: «تاييد به روح القدس اختصاص به عيسى بن مريم عليه السلام ندارد، بلکه بين همه رسولان مشترک است و ليکن در خصوص عيسى عليه السلام به نحوى خاص است، چون تمامى آيات بينات آنجناب از قبيل زنده کردن مرده با دميدن، مرغ آفريدن، بهبودى دادن به پيسى و کورى و از غيب خبر دادن، امورى بوده که متکى بر حيات و ترشحى از روح است‏» ⁽⁵⁹⁾ و «ظاهرا همين تاييد به روح القدس بوده که مسيح را براى سخن گفتن با مردم در گهواره آماده ساخته است‏» . ⁽⁶⁰⁾

7.4.ارتباط روح با جبرئيل و وحى

علامه طباطبايى کاربرد روح در آياتى مانند «اوحينا اليک روحا من امرنا» ، «ينزل الملائکة بالروح‏» و «يلقى الروح على من يشاء من عباده‏» را مجازى نمى‏داند. ايشان در ذيل آيه 2 سوره نحل مى‏نويسد: «کسانى که گفته‏اند روح در آيه به معناى وحى است‏يا به معناى قرآن است و يا به معناى نبوت است، از نظر نتيجه، خالى از وجه نيست، يعنى نتيجه نزول ملائکه و القاى روح در پيامبر، وحى و نبوت است، اما اگر مرادش اين است که وحى و نبوت به اشتراک لفظى يا به مجاز، «روح‏» ناميده شده (با اين توجيه که وحى و قرآن دلها را زنده مى‏کند همان طور که حيات بدنها به روح است) اين نظر صحيح نيست، براى اينکه ما مکرر گفته‏ايم طريق تشخيص مصاديق کلمات قرآنى، رجوع به ساير موارد قرآن است، مواردى که صلاحيت تفسير دارند، نه رجوع به عرف و آنچه عرف مصاديق الفاظ مى‏داند» . ⁽⁶¹⁾

از نظر ايشان القاى روح به پيامبران به معناى ايجاد نحوه‏اى از وجود متعالى است، به عبارت ديگر، در جريان القاى روح، روح پيامبر با درجه‏اى اعلى از روح الهى اتحاد پيدا مى‏کند.اين اتحاد با روح قدسى است که زمينه تعليم وحى را فراهم مى‏کند.در اين باره مى‏فرمايد: «خداوند فرشتگان را نازل مى‏کند تا روح را بر قلب پيامبر صلى الله عليه وآله القا کند تا بدين وسيله معارف الهى بر او افاضه شود» . ⁽⁶²⁾ اما اينکه خداوند در آيه 52 شورى القاى روح را «ايحاء روح‏» ناميده (اوحينا اليک روحا...) دليلش اين است که روح کلمه حيات است، پس بر اين مبنا مى‏توان القاى کلمه حيات به قلب پيامبر صلى الله عليه وآله را وحى آن به پيامبر ناميد. ⁽⁶³⁾

از کلام علامه استفاده مى‏شود که ايشان فرايند نزول فرشتگان و القاى روح را اين گونه تفسير مى‏کنند که فرشتگان نيز صاحب روح هستند. ⁽⁶⁴⁾ آنها نازل مى‏شوند تا با روح قدسى خود، در جان پيامبر حياتى ديگر ايجاد کنند تا مستعد پذيرش معارف الهى شود. ⁽⁶⁵⁾ وجه تسميه جبرئيل به روح نيز به اين است که او حامل روح الهى است. جبرئيل روح القدس را بر قلب پيامبر نازل مى‏کند و اين روح نازل شده حامل قرآن است. ⁽⁶⁶⁾

توضيح اينکه علامه معتقدند يکى از موارد افاضه روح مطلق، روحى است که در فرشتگان است.فرشتگان نيز همانند انسان مورد افاضه روح هستند.علت آنکه از اين افاضه به نفخ روح تعبير نشده، آن است که آنها با همه اختلافى که در قرب و بعد از پروردگار دارند، روح محضند و از کدورتهاى عالم ماده منزه هستند. ⁽⁶⁷⁾

7.5.تقسيم‏بندى موارد روح در قرآن

از مجموع مباحثى که علامه در ذيل آيات مربوط به روح دارند مى‏توان استفاده کرد که مراد از روح در آيات قرآن، يکى از موارد زير است:

1) روح مطلق که مبدء حيات است.روح در آيات سوره‏هاى قدر، معارج و نبا از اين قبيل است.

2) روح مقيد که در واقع مرتبه‏اى نازل شده از روح مطلق است که در موجودات اعم از نباتات، حيوانات، انسان‏ها و فرشتگان ظهور و بروز مى‏يابد و مراتب هر يک با ديگرى فرق دارد، حتى در انسان‏ها با مراتب مختلف تجلى مى‏يابد.روح در اکثر آيات ناظر به اين مورد است.

3) مطلق روح که امرى کلى است و منطبق بر هر دو نوع مصداق است.به نظر ايشان مراد از روح در آيه «يسئلونک عن الروح قل الروح من امر ربى‏» ⁽⁶⁸⁾ ، نه روح مطلق و نه روح مقيد است و مصداق خاصى را در نظر ندارد، بلکه سؤال از حقيقت روح است که اين حقيقت در همه مصاديق وجود دارد.ايشان مى‏فرمايد: «ان السؤال انما عن حقيقة مطلق الروح الوارد فى کلامه سبحانه، و ان الجواب مشتمل على بيان حقيقة الروح و انه من سنخ الامر» ⁽⁶⁹⁾

8.نتيجه

با توجه به آنچه ياد شد، بر نکات ذيل به عنوان بخشى از نتايج اين بحث تاکيد مى‏کنيم.

الف - هم در قرآن و هم در تورات و انجيل از روح به عنوان موجودى که منشا حيات است نام برده شده است.حياتى که ابتدايى‏ترين مرحله آن در گياهان و حيوانات و بالاترين و پاکيزه‏ترين مرتبه آن در فرشتگان و بويژه فرشته وحى است تا جايى که «روح القدس‏» نام گرفته است.

ب - انسان از نظر حيات و آثار آن که شعور و قدرت است موجودى داراى مراتب است و با ايمان و عمل صالح مى‏تواند در