در تبليغات اسلامي سه محور مهم وجود دارد که عبارتند از مبلغ;مخاطب و معارف تبليغي. در هر يک از اين امور شرايط خاصي براي‏توفيق در ابلاغ ضروري است و بي‏توجه‏اي به اين مقدمات و شرايطباعث ناکامي است.

بايسته‏هاي مبلغ

در اين بخش به‏طور گذرا به مهم‏ترين ويژگي‏هايي که رعايت آن برمبلغ لازم است اشاره مي‏کنيم.

اخلاص

اخلاص در عمل و زدودن زنگارها از «نيت‏» شرط موفقيت در هرکاري‏است. از پيامبر اسلام(ص) چنين نقل شده است:

«انماالاعمال بالنيات و انما لکل امري‏ء مانوي، فمن کان هجرته‏الي‏الله و رسوله فهجرته الي‏الله و رسوله و من کان هجرته الي‏دنيا يصيبها او امرئه ينکحها فهجرته الي ماهاجراليه.» ⁽¹⁾

آفت تبليغ، توجه به ماديات و «هجرت تبليغي‏» با انگيزه کسب‏دنيا و معاش است. اگر مبلغ علامه روزگار باشد، اگر دانش خود رابا «نيت‏خالص‏» نشر ندهد و به صورت «متاعي‏» نرخ‏گذاري کندبه مانند زاهدي است که زهدش را مي‏فروشد.

هرکه پرهيز و علم و زهد فروخت خرمني گرد کرد و پاک بسوخت

البته منافاتي بين اخلاص و کسب روزي نيست. همانند کسي که گندم‏را براي گندم مي‏کارد و کاه نيز به دست مي‏آورد. ⁽²⁾

تواضع علمي

حضرت علي(ع) شخصي را موعظه فرمودند که:

«... و لايستحيي اذا سئل عمالايعلم ان يقول: لااعلم...» يعني‏هرگاه از چيزي که نمي‏داند اگر مورد پرسش قرار گرفت، از گفتن‏نمي‏دانم حيا نورزد.

هرگاه از تو درباره چيزي که آن را نمي‏داني، سؤال کردند، ازگفتن نمي‏دانم شرمگين مباش.

قرآن مجيد نيز فرموده:

(و من لم يحکم بما انزل الله فاولئک هم‏الکافرون... فاولئک‏هم‏الظالمون... فاولئک هم‏الفاسقون.) ⁽³⁾

سخني که از روي آگاهي نباشد بر روي مخاطبين اثر نامطلوبي‏خواهد داشت، و بر گوينده است که از مخاطبين رفع اشتباه کند.

تا نيک نداني که سخن عين صوابست بايد که به گفتن دهن از هم نگشايي ⁽⁴⁾

يقين به صحت گفتار

همانطور که پيامبران الهي در تلقي وحي و حفظ و ابلاغ آن معصوم‏هستند ⁽⁵⁾ ، مبلغ هم موظف است اين مصونيت در ابلاغ را با تحقيق ودقت و با صبر و حوصله و خدا ترسي در خود به‏وجود آورد.

او بايد پيام‏هاي تبليغي خود را از منابعي دريافت کند که به‏درستي آن اطمينان دارد. همچنين بايد به درستي ادراک خوداطمينان پيدا کرده باشد تا دعوتش «عن علم‏» باشد.

سزاوار است مبلغ اسلامي که تکيه بر منبر پيامبر(ص) مي‏زند دقت‏مناسبي را جهت‏حفظ آيات و روايات اختصاص دهد تا در هنگام‏سخنراني دچار نسيان و فراموشي نشود.

انتخاب بهترين روش در ابلاغ

مبلغ بايد از رساترين عبارات براي رسانيدن مطالب به مخاطبين‏استفاده کند، و از سخنان زايد و درازگويي که شنونده را خسته‏مي‏کند پرهيز کرده، از جملات کوتاه اما پر معني استفاده کند.

چنانکه امام صادق(ع) مي‏فرمايد:

«ثلاثه فيهن البلاغه: التقرب من معني‏البغيه، و التبعد من‏حشوالکلام والدلاله بالقليل علي الکثير.» ⁽⁶⁾

حکمت و موعظه

دو ويژگي حرکت انبيا که موجب پيروزي و استمرار حرکت آنان شده‏است‏حکمت و موعظه حسنه است.

آنان بر اساس واقعيات هستي که با فطرت پاک بشر هماهنگي دارددعوت خود را آغاز کرده و تداوم مي‏بخشيدند. دعوت آنان سرشار از«حکمت‏» و «تعليم‏» و «تزکيه‏» و «بينات‏» بوده است.

پيامبران در منش اجتماعي خود «متواضع‏» و فروتن بوده‏اند. اين‏خصلت‏باعث مي‏شده است که با مردم ارتباط گرمي داشته باشند و درهمه کارها به رايزني بپردازند.

چنان‏که در قرآن آمده است:

(فبما رحمه من‏الله لنت لهم و لو کنت فظا غليظ القلب لانفضوا من‏حولک فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في‏الامر...) ⁽⁷⁾

مبلغ از رمز پيروزي پيامبران الهي درس گرفته و از عوامل شکست‏رهبران ضلالت پرهيز مي‏کند.

(ادع الي سبيل ربک بالحکمه والموعظه‏الحسنه و جادلهم بالتي‏هي‏احسن.) ⁽⁸⁾

(قل هذه سبيلي ادعوا الي‏الله علي بصيره انا و من‏اتبعني...) ⁽⁹⁾

ويژگي‏هاي تبليغ مؤثر

التزام به گفتار

سزاوار است مبلغ پيام‏هايي که خود به آن‏ها عمل مي‏کند را بيان‏کند; حضرت علي(ع) مي‏فرمايد:

(ايها الناس اني والله ما احثکم علي طاعه الا و اسبقکم اليهاولا انهاکم عن معصيه الا و اتناهي قبلکم عنها.) ⁽¹⁰⁾

و از امام صادق(ع) چنين روايت‏شده:

«رحم‏الله قوما کانوا سراجا و منارا کانوا دعاه اليناباعمالهم و مجهود طاقتهم...» ⁽¹¹⁾

و نيز فرموده‏اند:

«ان العالم اذا لم يعمل بعلمه زلت موعظته عن‏القلوب کمايزل‏المطر عن‏الصفا. » ⁽¹²⁾

عام نادان پريشان روزگار به ز دانشمند ناپرهيزگار کان به نابينايي از راه اوفتاد وين دوچشمش بود و در چاه اوفتاد ⁽¹³⁾

پيوستگي ابلاغ

محتواي تبليغ بايد هم‏آهنگ باشد و از آغاز تا نهايت و در تمامي‏جلسات يکديگر را نقض نکند و داراي انسجام کامل باشد، چنانکه‏خداوند قرآن را اين چنين وصف مي‏فرمايد:

(ينطق بعضه ببعض و يشهد بعضه علي بعض...) ⁽¹⁴⁾

و همچنين مي‏فرمايد:

(... ان‏الکتاب يصدق بعضه بعضا.) ⁽¹⁵⁾

نقش «بيم‏» و «اميد» در تبليغ

همه پيامبران الهي دعوت خود را با «بشارت‏» و «انذار» شروع‏کرده‏اند اين دو عامل در پيشبرد تبليغ آنان نقش مهمي را ايفاکرده است. آيات زيادي از قرآن حاکي از بيم و اميد است. سنت‏الهي بر اين بوده که پيامبران تبليغ خود را با بشارت و انذارهمراه سازند. در قرآن مي‏فرمايد:

(و ما نرسل‏المرسلين الا مبشرين و منذرين.) ⁽¹⁶⁾

همه‏سو نگري در تبليغ

مبلغ بايد به همه اموري که در تربيت و تعالي مردم نقش داردتوجه کند و به برخي از مواد بسنده نکند و کمال دين را که درجامعيت دين است‏به خوبي به مردم بشناساند، و از تک بعدي شدن‏پرهيز کند.

رعايت‏شرايط زماني و مکاني

رعايت اين نکته آن‏قدر مهم است که گاه موجب تغيير موضع‏گيري‏هامي‏شود براي روشن‏تر شدن موضوع نمونه‏اي تاريخي را مي‏آوريم:

جعفربن ابي‏طالب سخن‏گو و مبلغ مسلمانان مهاجر به حبشه بود،هنگامي که نمايندگان قريش به نجاشي گفتند:

اينان درباره حضرت عيسي عقيده عجيبي دارند.

مشرکان از اين‏طريق مي‏خواستند نجاشي را وادار کنند که مسلمانان‏مهاجر را تحويل آنان دهد.

نجاشي مسلمانان مهاجر را احضار کرد و درباره حضرت عيسي ازآنان سؤال کرد -در اين‏جا اگر مسلمان غير هوشمندي مي‏خواست پاسخ‏بدهد، ممکن بود، نمايندگان سياسي قريش به اهداف خود برسندزيرا مي‏توانست‏بگويد: «پيامبري بوده که با آمدن پيامبر ماشريعتش نسخ شده و بقا بر آن دين از نظر ما کفر است و...خوشبختانه جعفربن ابي‏طالب به درستي بر حساسيت، موقعيت و شرايطخاص زماني و مکاني وقوف دارد، لذا چنين پاسخ مي‏دهد.

«نقول فيه‏الذي جاء به نبينا: هو عبدالله و رسوله و روحه وکلمته القاها الي مريم العذراء البتول.»

اين جملات که با توجه کامل به فضاي حاکم، و شرايط زماني ومکاني گفته شده بود آنچنان اراده نجاشي را بر حمايت ازمسلمانان جزم کرد که کفار قريش براي هميشه از نجاشي مايوس‏شدند. نجاشي هديه قريش را رد کرد و مسلمان‏ها را در محل بهتري‏اسکان داد و چنين گفت:

«اذهبوا فانتم امنون ما احب ان لي جبلا من ذهب، و انني آذيت‏رجلا منکم.» ⁽¹⁷⁾

مبلغ مي‏تواند در محرم، کتاب قيام عاشورا رابگشايد که سرشار از درس‏هاي آموزنده است. ايثار و فداکاري وشجاعت و ظلم ستيزي و مردانگي و... و يا به مناسبت دهه آخر ماه‏صفر که رحلت پيامبر اسلام(ص) است، کتاب اخلاق پيامبر(ص) رابگشايد و درس‏هاي اخلاقي را براساس استفاده از سيره آن حضرت‏بيان کند و اصل رسالت و اهداف آن را توضيح دهد و.. ..

استحکام روابط اجتماعي و رسيدگي به نيازمندان

مبلغ اسلامي از هر کس ديگر براي انجام کارهايي که روابط‏اجتماعي حوزه تبليغي او را استحکام مي‏دهد، شايسته‏تر است.

«اصلاح ذات البين‏» که مورد سفارش شرع مبين است‏يکي ازکارهايي است که مبلغ مي‏تواند آن را مورد توجه قرار دهد. رفع‏نياز بينوايان و مستمندان -در صورتي که زمينه آن وجود داشته‏باشد- و تشويق ديگران در اين امور، دل‏بستگي و ارتباط و زمينه‏مناسبي را فراهم خواهد کرد.

حفظ وحدت

در برخي از «حوزه‏هاي تبليغي‏» فرقه‏هاي مختلفي از مسلمانان‏زندگي مي‏کنند. مبلغ نبايد زندگي صميمي و برادرانه آنان را به‏خاطر ذهنيات غير واقع بينانه به هم زند. او بايد سعي در جذب‏داشته باشد.

مبلغ بايد بداند که حفظ وحدت اسلامي وظيفه‏اي است که ضرورت آن‏پس از تشکيل جمهوري اسلامي مقدس ايران چند برابر شده است. حضرت‏علي(ع) در اين‏باره مي‏فرمايند:

«وليس رجل - فاعلم- احرص علي جماعه امه محمد(ص) و الفتهامني ابتغي بذلک حسن‏الثواب و کرم‏المآب.» ⁽¹⁸⁾

بدان‏که هيچ‏کس حريص‏تر و کوشاتر از من بر انتظام امر امت‏محمد(ص) و الفت و دوستي آنان نيست، انتظارم پاداش نيکو وبازگشت نيک فرجام است.

با توجه به شرايط کنوني که دشمنان اسلام از هرطرف نقشه مي‏کشندکه مسلمانان را به نزاع با يکديگر وادارند و ياست‏شيطاني‏«فرق تسد» را اعمال کنند مبلغ بايد با «مر کرام‏» ياوه‏سرايي‏ها و سخنان جاهلانه را خنثي کند و قلب مخاطبان را مجذوب‏خويش سازد.

(ولاتستوي الحسنه و لا السيئه ادفع بالتي هي احسن فاذا الذي‏بينک و بينه عداوه کانه ولي حميم.) ⁽¹⁹⁾

بايد دانست که اسلام رشته ارتباطي همه فرقه‏هاي اسلام است وانسان عاقل اين رشته را از هم نمي‏گسلد. اسلامي که تا آن‏جا سعه‏صدر دارد که کفار و اهل کتاب را تحت‏شرايطي که در فقه بيان‏شده مي‏پذيرد و اکنون در کمال آرامش و با حفظ حقوق در همه‏کشورهاي اسلامي زندگي مي‏کنند; هرگز راضي نمي‏شود که گروههاي‏اسلامي يکديگر را طرد کنند.

دو عاقل را نباشد کين و پيکار نه دانايي ستيزد با سبکسار اگر نادان به‏وحشت‏سخت گويد خردمندش به نرمي دل بجويد دو صاحب‏دل نگهدارند مويي هميدون سرکشي و آزرم جويي و گر بر هر دو جانب جاهلانند اگر زنجير باشد بگسلانند.

مراقبت از زبان

زبان گويا نعمت پروردگار است ولي همين نعمت، خطرات عظيمي‏دارد، مبلغ بايد هوشيار باشد که زبانش وسيله آزار ديگران‏نشود. حضرت علي(ع) مي‏فرمايد:

«اللسان سبع ان خلي عنه عقر.» ⁽²⁰⁾

زبان درنده‏اي است که اگر جلويش باز گذاشته شود مي‏گزد.

پي‏نوشت‏ها:

1- شهيد ثاني، منيه‏المريد، ص‏39.

2- کليات سعدي، ص‏176 و256.

3- مائده(5): 44، 45،47.

4- کليات سعدي، ص 188.

5- ر.ک: الميزان ج‏14، صص 410-411 .

6- تحف‏العقول، ص 330.

7- آل عمران(3):159.

8- نحل (16): 125.

9- يوسف (12): 108.

10- نهج‏البلاغه صبحي صالح، خ 175.

11- تحف‏العقول، ص 312.

12- اصول کافي، ج‏1، باب استعمال علم، روايت‏3، ص 35. روايات‏ديگر اين باب ملاحظه شود.

13- کليات سعدي، ص‏183.

14- نهج‏البلاغه صبحي صالح، خ‏133.

15- همان، خ 18.

16- انعام(6): 48 و کهف (18):56 .

17- ابن اثير، الکامل في‏التاريخ، ج‏2، ص 55.

18- نهج‏البلاغه، نامه 78.

19- فصلت(41): 34 .

20- نهج‏البلاغه صبحي صالح، حکمت 60 .