پرسش:
آیا حقیقت داردکه: کتاب فاطمه (س) مصحف است و در دست منجی عالم است؟
پاسخ: این مساله ای است كه از دیرباز موضوع بحث و گفت‏وگوى عالمان و اندیشمندان بوده است. یك. چیستى مصحف كلمه «مُصْحَف» اكنون بیشتر به معناى «قرآن» به كار مى‏رود اما در لغت به معناى مجموعه برگه‏هایى است كه میان دو جلد جمع آورى شده است و امروزه «كتاب» خوانده مى‏شود.(1) بنابراین، منظور از «مصحف فاطمه (س)، كتاب فاطمه (س) است كه در بعضى از روایات اهل سنت نیز به آن اشاره شده است. راویانى چون «ابى‏بن كعب» وجود كتابى نزد آن حضرت (س) را تأیید كرده‏اند.(2) بدین ترتیب سخن كسانى مانند «ایجى» در مواقف و «جرجانى» در شرح مواقف و ابو زهره در كتاب «امام صادق (ع)» كه مدعى شده‏اند، شیعه به قرآنى منسوب به فاطمه (س) كه غیر از قرآن رایج میان مسلمانان است، اعتقاد دارد، نادرست است و در عدم رجوع به روایات شیعه و نیز عدم دقت در معناى مصحف ریشه دارد.(3) مصحف فاطمه و محتواى آن درباره ماهیت این مصحف در منابع شیعى روایات فراوان یافت مى‏شود. در این احادیث محتوا حجم، زمان نگارش كیفیت نگارش مصحف بیان شده است. البته در نگاه ابتدایى اختلافاتى میان این روایات مشاهده شود اما با كمى دقت توجیه مى‏گردد.(4) بعضى از روایات مطالب آن را غیر از مطالب قرآن دانسته‏اند.(5) بر اساس شمارى از احادیث در این كتاب مطالبى چون وصیت حضرت فاطمه (س)(6) مصیبت‏هاى فرزندان آن حضرت (س) در طول زمان(7)، پیشگویى حوادث آینده(8) و تمام پادشاهانى كه بر زمین حكم خواهند(9) راند، نوشته شده است. دسته‏اى از روایات نیز از اشتمال این مصحف بر تمام احكام حلال و حرام حتى حكم عملى كه موجب نصف شلاق مى‏شود(10)، سخن به میان آورده‏اند.(11) بر اساس بعضى از احادیث، امام صادق (ع) حوادث تاریخى اى چون ظهور زندیقان را پیشگویى كرده و گفتارش را به مصحف حضرت زهرا (س) مستند دانسته است.(12) این روایات با هم ناسازگار نیستند زیرا ممكن است همه مطالب یاد شده در آن مصحف وجود داشته باشد و هر روایت بخشى از محتواى آن را بیان كرده است. دو. زمان و كیفیت نگارش مهم‏ترین مطلب درباره این مصحف، زمان و كیفیت نگارش آن است كه مسأله ارتباط حضرت زهرا (س) با جبرئیل و دیگر فرشتگان الهى در همین جا مطرح مى‏گردد. در چند روایت، كیفیت نگارش آن بدین صورت مطرح شده است: پیامبراكرم (ص) مطالب را املا مى‏كرد و حضرت على (ع) مى‏نوشت.(13) پس درباره سبب علت انتساب مصحف به حضرت فاطمه (س) مى‏توان گفت، آن كتاب نزد حضرت زهرا (س) نگهدارى مى‏شد یا آن حضرت واسطه رسیدن بعضى از مطالب به دست حضرت على (ع) بوده است. برخى از روایات نیز مصحف را رهاورد املا و وحى مستقیم خداوند بر حضرت زهرا (س) دانسته‏اند.(14) بر اساس روایات دیگر، بعد از وفات پیامبر اكرم (ص) خداوند فرشته‏اى را نزد حضرت زهرا (س) مى‏فرستاد تا در غم پدر دلدارى اش دهد، وى را از مكان و جایگاه رسول خدا در بهشت آگاه سازد و با او درباره مطالب مختلف به گفت‏وگو بنشیند. حضرت فاطمه (س) سخنان آن فرشته را به حضرت على (ع) منتقل كرد و آن حضرت (ع) آنها را به نگارش در آورد.(15) روایتى این فرشته را جبرئیل (ع) معرفى كرده است.(16) میان این احادیث نیز ناسازگارى وجود ندارد زیرا مى‏توان گفت خداوند به وسیله فرشته‏اى از فرشتگان خود به نام جبرئیل (س) با آن حضرت (س) سخن گفته است.(17)(18) به نظر مى‏رسد در توجیه این ناسازگارى باید گفت، فاطمه زهرا (س) یك مصحف داشت. بخشى از این كتاب را به مطالب دریافتى از پدرش اختصاص داده بود و بخشى دیگر را به مطالب جبرئیل (س). سه. امكان نزول جبرئیل بر فاطمه (س) اشكال دیگر روایات دسته اخیر، قطع وحى پس از رسول اكرم (ص) است .به عبارت دیگر، ما مسلمانان معتقدیم پیامبر اكرم (ص) خاتم انبیا بوده، بعد از وفات آن حضرت (ص) ارتباط میان زمین و آسمان قطع و وحى منقطع گشته است. بنابراین، چگونه فرشته بر حضرت زهرا (س) نازل مى‏شد و با آن بزرگوار گفت و گو مى‏كرد؟ در پاسخ بدین اشكال باید گفت: طبق آیات قرآنى، نزول فرشته الهى و ارتباط خداوند با غیر پیامبران از طریق فرشتگان و وحى امكان‏پذیر است ،چنان كه آیات بسیار از ارتباط فرشته با حضرت مریم (س) سخن مى‏گوید(19) خداوند ارتباط خود با مادر حضرت موسى (ع) را وحى مى‏خواند.(20) وقتى امكان این ارتباط با زنانى چون مادر موسى (ع) و حضرت مریم (س) پذیرفته شد، امكان و وقوع آن درباره حضرت فاطمه زهرا (س) كه از سوى پیامبر اكرم (ص) سرور همه زنان در همه زمان‏ها معرفى شده، به طریق اولى پذیرفتنى مى‏نماید. منظور از انقطاع وحى و قطع ارتباط زمین و آسمان بعد از پیامبراكرم (ص) قطع ارتباط میان خداوند و فردى به عنوان پیامبر و مأمور ابلاغ است ،نه عدم امكان ارتباط زمینیان با خداوند و فرشتگان. بر اساس روایات شیعه، نوعى ارتباط میان امامان معصوم (ع) و خداوند وجود دارد.(21) در روایات اهل سنت نیز بعضى از افراد «مُحَدَّث» معرفى شده‏اند. «محدّث» یعنى كسى كه با فرشتگان الهى نوعى ارتباط دارد و از آنها حدیث دریافت مى‏كند.(22) چهار. مصحف نزد چه كسى است؟ روایات شیعه نشان مى‏دهد این مصحف در زمان‏هاى مختلف نزد امامان معصوم (ع) بوده، از امامى به امام دیگر رسیده و جز آن بزرگان كسى بدان دسترسى نداشته است. بر اساس این روایات، امامان با استفاده از آن حوادثى را پیشگویى و احكامى را بیان كرده‏اند.(23) تذكر كتاب‏هایى كه اخیراً با عنوان «صحیفة الزهرا علیها السلام» منتشر شده،(24) با «مصحف فاطمه (س)» تفاوت دارد زیرا در این كتاب‏ها عمدتاً دعاهاى منسوب به آن حضرت (س) به چشم مى‏خورد ،نه آنچه روایات درباره مصحف فاطمه گفته‏اند.
پى‏نوشت‏:
1. حسینى جلالى، سید محمدرضا، تدوین السنة الشریفه، ص 67.
2. عبود، اسعد، صحیفة الزهرا) س (، ص 85- 65.
3. معروف الحسنى، سید هاشم، سیرة الائمة الاثنى عشر، ج 1، ص 98 و 99.
4. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج 26، ص 84- 83.
5. همان، ص 38 و 93.
6. همان، ص 34.
7. همان، ص 14.
8. همان، ص 44.
9. حسینى جلالى، سیدمحمدرضا، تدوین السنة الشریفه، ص 77.
10. بحارالانوار، ص 73.
11. همان.
12. بحارالانوار، ص 44.
13. همان، ص 41 و 42 و 94.
14. همان، ص 93.
15. همان، ص 44 و 84.
16. همان، ص 24.
17. البته میان این روایات و روایت‏هایى كه مصحف را املاى رسول خدا مى‏داند، نوعى ناسازگارى مشاهده مى‏شود. آن روایات زمان نگارش مصحف را دوران حیات پیامبر مى‏داند و این روایات بعد از وفات آن حضرت. براى رفع این ناسازگارى، راه‏هاى گوناگون ارائه شده است:
18. 1. منظور از رسول خدا در روایات دسته اول فرستاده خدا است ،نه پیامبر . بنابراین، مى‏توان بر فرشته‏اى از فرشتگان الهى نیز منطبق شود.) امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج 1، ص 311.) برخى از دانشمندان در نقد این سخن گفته‏اند: این توجیه نیكو مى‏نماید اما با موارد استعمال» رسول الله ناسازگار است زیرا» رسول الله «در متون اسلامى معمولًا به معناى پیامبر خدابه كار مى‏رود، نه مطلق فرستاده خدا.) همان (2. مى‏توان گفت حضرت فاطمه زهرا دو مصحف داشت. یكى از آنها ره‏آورد املاى رسول خدا بود و دیگرى نتیجه سخنان جبرئیل (با آن بانوى بزرگوار.) همان، ص 314) اشكال این توجیه آن است كه روایات از یك مصحف سخن گفته‏اند، نه دو مصحف.
19. آل عمران (3)، آیات 42 و 43 و 54.
20. قصص (28)، آیه 7.
21. بحارالانوار، ج 26، ص 66 و 79.
22.اعیان الشیعه، ج 1، ص 314 و 513.
23. بحارالانوار، ص 84- 83.
24. مانند عبود، اسعد، صحیفه الزهرا و قیومى اصفهانى، جواد، صحیفه الزهرا