پرسش: با این که در عدالت و مهربانی خداوند شک نیست چرا کسانی از گرسنگی و فقر می میرند؟

 پاسخ: برای روشن شدن بهتر پاسخ لازم است چند پیش زمینه مربوط به هم بیان شود: اول آن كه تحقق موجودات عالم و فعل و انفعال های موجود در آن، براساس قانون علل و اسباب پی ریزی شده است و جریان علل و اسباب، یك سنت الهی در همه هستی گسترش دارد، همان گونه كه امام صادق(علیه السلام)می فرماید: «ابی اللّه ان یجری الاشیاء الّا باسباب فجعل لكل شیء سبباً» خداوند ابا دارد از این كه مخلوقات عالم جز با وجود سبب، جریان و تحقق داشته باشد، پس برای هر چیزی سببی قرار داد; بنابراین، بنابر حكمت خداوندی هیچ حادثه، وضعیت و موجودی در عالم بهوقوع نمی پیوندد، مگر آن كه پیش از آن سبب یا سبب هایی در كار بوده است و این قاعده، شامل همه مخلوقات، حتی انسان و سرنوشت او نیز می شود. دوم آن كه براساس قاعده علیت كه بر نظام زندگی فردی و اجتماعی مردم حاكم است، افراد بشر از نظر میزان استعدادها، توانایی ها، گرایش ها، شرایط زندگی خانوادگی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و مانند آن، با هم تفاوت دارند و این تفاوت، لازمه زندگی اجتماعی بشر است، زیرا بسیاری از ارزش ها، فضیلت ها، رقابت ها، نو آوری ها و پیشرفت های مربوط به ابعاد زندگی انسان، به همین تفاوت ها مربوط است; برای مثال، شكوفایی فضیلت های اخلاقی، مانند حسّ نوع دوستی، ترحم، ایثار و انفاق، گاه در پرتو درك همین تفاوت در میان افراد بشر می باشد. سوم آن كه در دنیا هم خوبی ها و دارایی ها وجود دارد و هم نداری ها و فقر، و مسلم است كه خداوند سبحان همان گونه كه خوبی مطلق، همه دارایی ها و امكانات را به كسی نداده، بدی مطلب، نداری و فلاكت ها را نیز به كسی نداده است; به بیان دیگر، مردم در داشتن دارایی های دنیایی و نداری های آن، نسبی هستند، به این معنا كه بسیارند كسانی كه از نظر زندگی در رفاهند، ولی از مشكلات روحی در عذابند و بسیارند افرادی كه از نظر روحی و جسمی، سالم هستند، ولی از بهره های مادی، محروم اند، عده ای زیبایی خوبی دارند، ولی از توان فهمیدن كمتری برخوردار هستند، عده ای فقیرند، ولی ازكمالات معنوی بالایی برخوردارند; بنابراین، هر انسانی از جهتی دارا، و از جهت و یا جهت های دیگر نادار و فقیر است. چهارم آن كه بسیاری از نقص ها، كاستی ها و گرفتاری ها براساس حكمت الهی، آزمایش خداوند است تا در پرتو آن، نه تنها عیار وجودی افراد از ناخالصی پاك شود و به مراحل كمال برسند، بلكه افراد شایسته از افراد ناشایست جدا گردند، همان گونه كه قرآن به آزمایش بودن آن ها چنین تصریح می كند: «ولَنَبلُوَنَّكُم بِشَیء مِنَ الخَوفِ والجوعِ ونَقص مِنَ الاَمولِ والاَنفُسِ والثَّمَرتِ وبَشِّرِ الصّـبِرین (بقره، 155); ما به طور حتم همگی شما را یا با خوف و یا گرسنگی و یا نقص اموال و جان ها و میوه ها می آزماییم و تو ای پیامبر، صابران را بشارت بده.» بنابراین، آزمایش های الهی كه در قالب دارایی و ناداری، زیبایی و بدشكلی، تندرستی و مرض، مستعد بودن و كودن بودن، حیات و ممات و مانند آن ظهور پیدا می كند، خود جلوه های رحمت الهی هستند كه حكیمانه مردم را در این مسیر به كمال و قرب الهی می خوانند. پنجم آن كه بسیاری از ناداری ها و نقص ها و گرفتاری های افراد، گذشته از آن كه می تواند ناشی از ظلم و ستم دیگران و یا آزمایش الهی باشد، ممكن است ناشی از سوء اختیار و استفاده نكردن از توانایی های خود و شكوفا نكردن استعدادهای خدادادی موجود در هر شخصی باشد; از این رو، در قیامت، خداوند بر ضدّ آنان احتجاج می كند، همان گونه كه امام صادق(علیه السلام)می فرماید: روز قیامت، خداوند تعالی به بنده اش می فرماید: ای بنده من! آیا نسبت به وظایف و توانایی های خود در دنیا آگاهی داشتی؟ اگر بگوید: بله، خداوند به او می فرماید: پس چرا به آن چه می دانستی، عمل نكردی، و اگر بنده بگوید: نمی دانستم، خداوند منان به او می فرماید: پس چرا یاد نگرفتی تا عمل كنی.» بنابراین، برخی فقرها و فلاكت های انسان ها ناشی از نبود آگاهی های لازم، برای شیوه زندگی درست و یا عمل نكردن به دانسته های خود است. ششم آن كه رحمت خداوند عبارت است از افاضه نعمت بر مستحق و رساندن هر چیزی به سعادتی كه شایستگی و استعداد رسیدن به آن را دارد; بنابراین، رحیم بودن خداوند و بی نهایت بودن آن، برای خوش بختی و بهره مندی مردم از رفاه، امكانات، داشتن كمالات جسمی و معنوی و مانند آن، كافی نخواهد بود، بلكه افزون بر آن، داشتن زمینه پذیرش رحمت الهی در وجودافراد و فراهم كردن مقدمات بهره مندی از آن هم لازم می باشد. بنابر مقدماتی كه بیان شد باید دید كه فقر و فلاكت و گرفتاری های برخی انسان ها ناشی از چیست؟ اگر پدید آمده از ظلم و حق كشی دیگران بوده كه بایستی در رفع ستم كوشید و اگر ناشی از آزمایش الهی است كه باید این گونه كه افراد را بنابر دستور قرآن كه می فرماید: «وبَشِّرِ الصّـبِرین» (بقره، 155) به صبر و تحمل فرا خواند و اگر ناشی از سهل انگاری و كوشش نكردن خود آن افراد است كه در این صورت، افزون بر تشویق آنان به جدیت و سعی در رفع گرفتاری های خود، با همیاری و هم فكری مؤمنان، می توان مقدمات كار و كوشش را برای آنان فراهم كرد و زمینه های بهره مندی آنان از رحمت الهی را در وجود آنان ایجاد نمود.

پاورقی:

1 . اصول كافی، كلینی، ج 1، ص 183. . بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 2، ص 29. . تفسیر المیزان، علامه سید محمد حسین طباطبایی، ترجمه موسوی همدانی، ج 7، ص 35.