پرسش: دامنه مسئولیت انسان تا کجا هست؟

پاسخ: رفتار انسان در زندگی از نوع نگاه او به زندگی و میزان دركش از حكمت خلقت جهان نشأت می گیرد; مؤمن باید دنیا را خانه آزمایش و تكلیف بداند و این كه او در پیشگاه خداوند مسئول است; چون كه خداوند جهان با این عظمت و شگفتی را عبث نیافریده; بلكه جهان و انسان ها را به حق آفریده و هر كدام را مكلف به كاری داشته است تا این كه انسان ها از رهگذر كار و عبادت زندگی و جهان را آباد كنند. علت اصلی هر شقاوت و فسادی نادیده انگاشتن احساس مسئولیت است; زیرا زندگی بدون تكلیف و احساس مسئولیت زندگی تهی و پوچی است كه نمی توان آن را تحمل كرد و این گاهی باعث خستگی، یأس، تحیر و... می شود و گاهی منجر به جرم، ظلم، تجاوز و دشمنی می گردد. از این رو در قرآن كریم و روایات، مهم ترین مسئله بعد از توحید آگاه كردن مردم به مسئولیت شان در برابر خالق، افراد دیگر، محیط و...است و كم تر سوره و روایاتی را می توان یافت كه به این نكته اشاره نكرده باشد. (1) قرآن كریم، یكی از بزرگ ترین مواهب خدا كه به انسان كرامت شده، امتحان، تكلیف، تعهد، و مسئولیت می داند; «إِنَّا خَلَقْنَا الاِْنسَـنَ مِن نُّطْفَة أَمْشَاج نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَـهُ سَمِیعا بَصِیرًا»; (انسان،2) و همواره اختیارات را توأم با مسئولیت ها قرار داده است و بیان می كند كه هر جا حقی وجود داشت در مقابلش تكلیفی نیز وجود دارد; بنابراین هر كسی نسبت به حقی كه دارد تكلیف و مسئولیت سنگینی نیز در برابر آن قرار داده شده است. (2) در آیات قرآن به موارد متعددی از مسئولیت های انسان در برابر طبیعت، انسان، خدا اشاره شده كه به جهت اختصار تنها به چند مورد اشاره می كنیم: 1. مسئوولیت انسان در برابر خدا «آیا پندارید كه شما را بیهوده آفریده ایم و شما به نزد ما بازگردانده نمی شوید»(مؤمنون،115) 2. مسئوولیت انسان در برابر نعمت های خداوند; «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُولَـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُولاً; (اسراء،36) 3. مسئوولیت انسان در برابر خانواده; «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَ أَهْلِیكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ...; (تحریم،6) 4. مسئوولیت انسان در برابر افراد جامعه «باید كه از میان شما گروهی باشند كه به خیر دعوت كنند و امر به معروف و نهی از منكر كنند اینان رستگارانند.» (آل عمران،104) بنا بر این اولاً همه مسئولند. (پیامبر فرمود: کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته) و ثانیاً انسان در دنیا زندگی می کند، مسئول است. و. ...

 پاورقی:

 1 . المسئوولیة و الجزاء فی سورة هود، عبدالحمید محمود طهماز، ص 5، دارالقلم و دارالشامیة.

2 : تفسیر نمونه، آیة الله مكارم و همكاران، ج 17، ص 210، دارالكتب الاسلامیة / معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی، ج 9، ص 322، دانش قم.