پرسش : چه آیاتى در قرآن كریم ، درباره مراسم اعتكاف و آداب آن ذكر شده است ؟
پاسخ: آیاتى كه درباره اعتكاف نازل شده ، عبارت است از:
1 . «. . .وَ عَهِدْنَآ إِلَى إِبْرَ هِیمَ وَ إِسْمَـعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِىَ لِلطَّـآئـِفِینَ وَ الْعَـكِفِینَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ; (بقره ، 125) و ما به ابراهیم و اسماعیل امر كردیم كه خانه مرا براى طواف كنندگان و مجاوران و ركوع كنندگان و سجده كنندگان پاك و پاكیزه كنید .»
این آیه شریفه اشاره دارد به پیمانى كه خداوند متعال از حضرت ابراهیم(علیه السلام) و فرزند بزرگوارش گرفته است تا خانه خدا را براى طواف كنندگان و كسانى كه در آن جا مى خواهند معتكف شوند پاكیزه كنند .
2 . «. . .وَأَنتُمْ عَـكِفُونَ فِى الْمَسَـجِدِ . . . ; (بقره ، 187) . . . و در حالى كه در مساجد مشغول اعتكاف هستید . . .» در این آیه شریفه چهار دستور الهى بیان شده است ; از جمله آن چهار حكم ، انجام دادن واجبات و مستحبات و ترك كردن برخى مباحات در حال اعتكاف در مساجد است .
چنان كه مشخص است ، آیه اول ، مسئله اعتكاف را در مسجدالحرام و اطراف خانه خدا و آیه دوم ، اجراى این عمل الهى را در كلیه مساجد بیان كرده است .
آنچه در قرآن كریم درباره اعتكاف مشاهده مى شود ، كلى است . جزئیات مراسم اعتكاف و آداب آن در روایات و كتب فقهى بیان شده است .
ضمناً آیات 90 ، طه ; 138 ، اعراف ; 51تا53 ، انبیاء ; 69تا74 ، شعراء ; مسئله اعتكاف را درباره بت پرستان ـ كه حاكى از جمع شدن به دور بتان و انجام دادن مراسم بت پرستى است ـ بیان مى كند .
اعتكاف ، از نظر معناى لغوى ، به معناى «محبوس ماندن» و «مدت طولانى در كنار چیزى بودن» است ، ولى وقتى به عنوان یك عبادت از آن یاد مى شود ، مقصود ، «ماندن در مسجد براى عبادت» مى باشد كه داراى احكام و آداب مخصوصى است ، از جمله آن كه این مدت دست كم باید سه روز باشد و در آن سه روز ، روزه گرفته شود و یك سرى رفتارها و عادات نیز باید ترك گردد .•
اسلام با رهبانیت و كناره گیرى از اجتماع ، سخت مخالف است و حدیث مشهور: «لا رهبانیة فى الاسلام ; در اسلام رهبانیت نداریم .»•
شاهد این مطلب است ، ولى با توجه به نیاز انسان ، به خلوت كردن با خداى خود ، آن را به گونه اى صحیح و پسندیده ، مورد توجه قرار داده است و برنامه هایى براى او در این زمینه ترتیب داده است كه از خلوت بسیار ساده و مختصر نماز ، شروع مى شود و با خلوت شبانه ـ كه براى نماز شب و مناجات شبانه پیشنهاد شده و كمى از خلوت هاى اوقات نماز ، طولانى تر و داراى آداب بیش ترى است ـ ادامه مى یابد: «وَ مِنَ الَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِى نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن یَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا  ;(اسراء ،79) و پاسى از شب را ]از خواب برخیز و[ قرآن ]و نماز[ بخوان . این یك وظیفه اضافى براى توست ; امید است كه پروردگارت تو را به مقامى در خور ستایش برانگیزد .» این سیر تكاملى در برنامه خلوت ، پس از تهجد شبانه ، با خلوت اعتكاف كه دست كم سه روز ادامه مى یابد ، كامل مى شود كه پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم)نیز بر همین اساس ، دهه هایى را از برخى ماه ها ، مانند ماه رمضان در مسجد اعتكاف مى كردند .• با بیان این مطالب ، فلسفه برنامه اعتكاف روشن مى شود و با توجه به این مطلب است كه انسان مى تواند برنامه اعتكاف را هر چه پربارتر نماید ، زیرا مى فهمد غرض از این گونه خلوت گزینى ها ، توسعه و تعمیق توجهات خود به خداوند متعال است ; به همین جهت است كه اگر هر چه از چیزهایى كه بین او و توجه به خدا فاصله مى اندازد ، بكاهد ، از اعتكاف ، بهره بیش ترى مى برد ; مانند: كم خوردن و آشامیدن ، توجه بیش تر به عبادات درحال اعتكاف . در عین حال چون خداوند متعال نخواسته است ، شخص مسلمان ، ارتباطش از جامعه قطع شود ; به همین منظور ، به او اجازه داده است در ایام اعتكاف ، براى انجام وظایف ضرورى و عاطفى از مسجد خارج شود ; امورى مانند: عیادت مریض ، تشییع جنازه ، تهیّه غذا و لباس مورد نیاز و . . . .• خلاصه آن كه انسان باید به گونه اى اعتكاف كند كه خدا از او مى خواهد و احكامش در رساله ها و كتاب ها موجود است ، نه آن گونه اى كه سلیقه و یا احساسات او ایجاب مى كند .
پاورقی ها:
1 . تفسیر نمونه ، آیت اللّه مكارم شیرازى و دیگران ، ج 1 ، ص 649 ، نشر دارالكتب الاسلامی.
2. بحارالانوار ، علامه مجلسى ، ج 65 ، ص 319 ، نشر وفاء بیروت .
3. مفاتیح الجنان ، شیخ عباس قمى ، ص 408 ، نشر مؤسسه انتشارات عصر ظهور .
4. عروة الوثقى ، سید یزدى ، ج 2 ، ص 255 ، نشر مؤسسه علمى .