پرسش:
نظر قرآن كریم در مورد آفرینش انسان چیست؟.
پاسخ:
قرآن كریم، براى انسان نخست، سه مرحله از خلقت قائل است:
الف) مرحله مبدأ، كه ماده نخستین است و خلقت انسان به آن منتهى مى گردد. قرآن این مرحله را به شرح زیر معرفى مى كند:
1. خاك: «یَـأَیُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِى رَیْب مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَـكُم مِّن تُرَاب; (حج، 5) اى مردم، اگر درباره رستاخیز شك و تردید دارید، ما شما را از خاك آفریده ایم»، همچنین سوره ها و آیات: «آل عمران، 59 / كهف، 37 / روم، 20 / فاطر، 11 / غافر، 67»، در این زمینه وارد شده است.
2. گِل: «الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىْء خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الاِْنسَـنِ مِن طِین;(سجده، 7) خدایى كه آفرینش هر چیزى را زیبا قرار داده و آفرینش انسان را از گل آغاز كرده است». همچنین سوره ها و آیات: «انعام، 2 / اعراف، 12 / ص، 71و76 / اسراء، 61»، در این زمینه وارد شده است.
3. گل چسبنده: «إِنَّا خَلَقْنَـهُم مِّن طِین لاَّزِبِ; (صافات، 11) آن ها را از گل چسبنده آفریدیم».
4. گل بد بو و تیره رنگ: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنسَـنَ مِن صَلْصَـل مِّنْ حَمَإ مَّسْنُون; (حجر، 26) ما انسان را از صلصال گل خشكیده كه از گل تیره رنگ و بد بو گرفته شده بود آفریدیم»، همچنین آیات 28و33 سوره حجر در این زمینه وارد شده است.
5. چكیده گل: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنسَـنَ مِن سُلَــلَة مِّن طِین; (مؤمنون، 12) ما انسان را از چكیده گل آفریدیم».
6. از گل خشكیده، مانند «كوزه سفالین»: «خَلَقَ الاِْنسَـنَ مِن صَلْصَـل كَالْفَخَّارِ; (رحمان، 12) انسان را از گل خشكیده مانند كوزه سفالین كه به هنگام برخورد با چیزى صدا مى كند، آفریدیم»، همچنین آیات: «26،28و33» سوره حجر در این باره وارد شده است. این آیات، بیانگر ماده نخستین انسان است و امور ششگانه حالات ماده نخستین مى باشند; بدون این كه آن ها به عنوان تبدل و دگرگونى به نوعى دیگر شمرده شوند.
ب) مرحله «تصویر» و «تسویه» و صورت بندى بر روى آن هیكل گلى یا مرحله تحول مبدأ نخست: «وَلَقَدْ خَلَقْنَـكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَـكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَـئِكَةِ اسْجُدُواْ لاَِدَمَ فَسَجَدُواْ إِلآَّ إِبْلِیسَ لَمْ یَكُن مِّنَ السَّـجِدِینَ*(اعراف، 11) پس شما را آفریدیم، آن گاه صورت بندى كردیم، سپس به فرشتگان امر كردیم كه بر آدم سجده كنند و جز ابلیس همگى سجده كردند.» همچنین آیه 28 سوره حجر نیز در این زمینه نازل شده است. بنابراین، این مرحله همان مرحله صورت بندى ظاهرى انسان است كه هنوز روح در آن دمیده نشده است. یادآور مى شویم كه از جمله «ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَـئِكَة...» به مرحله سوم اشاره دارد.
ج) مرحله دمیدن روح: از نظر قرآن كریم، مرحله «صورتگرى» پایان آفرینش او نیست; بلكه پشت سر آن، مرحله بس عظیم و بزرگى وجود دارد و آن، مرحله «نفخ روح» و یا «دمیدن» روان در كالبد اوست; به خاطر داشتن همین روح و روان است كه برگزیده خلقت و موجود برتر مى شود و بر دو كار بزرگ قادر و توانا مى گردد:
1. او در پرتو روح مى اندیشد، استدلال مى كند و از مقدمات به نتیجه مى رسد و به خاطر داشتن چنین خصیصه اى او را عقل و خرد مى نامند.
2. او در مواقع خاصى تحریك مى شود، امورى را مى خواهد و از امورى مى گریزد و به خاطر داشتن همین خصیصه او را «نفس» مى خوانند. قرآن كریم، این مرحله از خلقت انسان را در آیات مختلفى بیان كرده است: «فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِى فَقَعُواْ لَهُ سَـجِدِینَ; (حجر، 29) آن گاه كه او را پرداختم اعضاى بدن آن را متساوى و متناسب قرار دادم و در آن از روح خود روحى بزرگ و شایسته دمیدم، همگى براى او سجده كنید»، همچنین سوره ها و آیات شریفه «ص، 72 / سجده، 9» در این باره نازل شده است. بقاى نسل انسان نخست: قرآن كریم پس از بیان آفرینش انسان نخست، بقاى نسل او را از راه لقاح دانسته و مى فرماید: 1. «وَ بَدَأَ خَلْقَ الاِْنسَـنِ مِن طِین * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَــلَة مِّن مَّآء مَّهِین;(سجده، 7 و 8) آفرینش انسان را از گل آغاز كرد، آن گاه آفرینش نسل و بقاى انسان را در آب بى ارزش قرار داد.»، همچنین سوره ها و آیات شریفه «فرقان، 54 / مرسلات; 20 / طارق، 6 / نحل، 4 / كهف، 37و...» در این زمینه وارد شده است. قرآن كریم نحوه تكامل نطفه را در رحم انسان چنین طرح كرده است: «...ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَـمًا فَكَسَوْنَا الْعِظَـمَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَـهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِینَ;(مؤمنون، 12ـ14) ...آن گاه نطفه را علقه و علقه را گوشت پاره و گوشت پاره را استخوان، سپس بر استخوان، گوشت پوشانیدیم، آن گاه ]با دمیدن روح[ به او خلقت دیگر دادیم، آفرین بر قدرت خدا كه بهترین آفریننده هاست». همچنین قرآن كریم از یكى دیگر از عوالم پیش از تولد انسان، به نام «عالم ذر» یاد كرده است كه به جهت اختصار، بیان آن را به وقت دیگر موكول مى نماییم».(1)
پاورقی:
1: منشور جاوید، آیة الله جعفر سبحانى، ج 4، ص 198ـ214، نشر اسلامى