پرسش:
از نظر قرآن كریم، عقل در چه جایگاهى قرار گرفته است؟ لطفاً شماره آیات و سوره هاى مربوط به آن را بیان كنید.
پاسخ: الف ـ كلمه «عقل» در قرآن كریم با فعل هاى «عقلوه، یعقلون، تعقلون، نعقل» آمده است و مراد از آن فهم و درك و معرفت است.(1) «عقل» غالباً در مواردى به كار مى رود كه به دنبال «ادراك و فهم» وارد مرحله عمل گردد و باعث عوض شدن زندگى انسان شود. اسلام اساس خداشناسى و سعادت و نجات را بر عقل و خرد افراد نهاده است. چنان كه آیه شریفه 10 از سوره ملك، گناهِ عمده دوزخیان و عامل اصلى بدبختى آن ها را در به كار نگرفتن این نیروى الهى دانسته است. نقل شده كه جمعى از مسلمانان در محضر رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم) از مسلمانى ستایش كردند; حضرت فرمود: «عقل او چگونه است؟» عرض كردند: اى رسول خدا! ما از تلاش و كوشش او در عبادت و انواع كارهاى خیر او سؤال مى كنیم، شما از عقلش سؤال مى فرمایید؟ فرمود: «مصیبتى كه از ناحیه حماقت احمق حاصل مى شود، بدتر است از فجور فاجران و گناه بدكاران; خداوند فرداى قیامت، مقام بندگان را به مقدار عقل و خرد آن ها بالا مى برد و بر این اساس به قرب خداوند نایل مى گردند.»(2)«تفكر» از ماده «فكر» و به معناى اعمال نظر و تدبر براى به دست آوردن واقعیات و عبرت ها و... است. در زمینه اهمیت دادن به «تفكر»، آیات فراوانى وارد شده از جمله: آل عمران، 191; رعد، 3; حشر، 21. در روایتى از امام رضا(علیه السلام) چنین نقل شده است: «عبادت به زیادى نماز و روزه نیست; بلكه عبادت واقعى تفكر در كار خداوند متعال و اسرار جهان آفرینش است.»(3)
ب ـ حوزه «تفكر» و «تعقل» انسان فراگیر است; زندگى معنوى، مادى، مسائل جزئى و كلى و... را شامل مى شود. مهمترین موضوع تفكر، اندیشه براى یافتن پاسخ این پرسش است كه: از كجا آمده ام؟ براى چه آمده ام؟ به كجا مى روم؟ و اكنون در كجا هستم؟ دامنه بهرهورى از عقل آن قدر وسیع است كه حتّى یكى از منابع استنباط احكام فقهى شمرده شده است. تنها در بعضى از مسائل، همچون تفكر در ذات خداوند متعال از كاربرد عقل منع شده است. عقل ها در اندیشه ذات خداوند حیرانند و ره به جایى نمى برند; چرا كه اندیشه در ذات نامحدود براى عقول محدود غیر ممكن و محال است. امام صادق(علیه السلام) فرموده است: «هنگامى كه سخن به ذات خدا مى رسد، سكوت كنید.»(4) خلاصه آن كه قرآن كریم ارزش فوق العاده اى به عقل و خرد و به كارگیرى آن داده است، به گونه اى كه هر كس اندك آشنایى با قرآن كریم داشته باشد، مى داند كه در مناسبت هاى مختلف اهمیّت این موضوع را آشكار ساخته است و على رغم دروغ پردازى هاى كسانى كه مذهب را وسیله تخدیر مغزها، و نادیده گرفتن فرمان عقل و خرد مى شمرند، اسلام، اساس خداشناسى و سعادت و نجات را بر عقل و خرد مى نهد، و روى سخنش در همه جا با «اولوالالباب» ـ یعنى صاحبان خرد ـ و «اولوالابصار« ـ یعنى اهل بینش و بصیرت ـ و اندیشمندان و دانشمندان است. در منابع اسلامى به اندازه اى روایت در این باره آمده كه از حساب بیرون است، جالب این كه كتاب معروف «كافى» كه از معتبرترین كتاب هاى حدیثى شیعه است، داراى فصل هایى است كه نخستین فصلش به نام كتاب «عقل و جهل» مى باشد، و هركس روایاتى كه در این باره در این كتاب آمده است را ملاحظه كند به عمق بینش اسلامى پى مى برد.(5) قرآن كریم درباره اندیشه و خرد، با الفاظ و تعبیرهاى گوناگون بسیار سخن گفته كه تنها با لفظ «عقل» و مشتقات آن، حدود پنجاه بار از آن سخن گفته است، براى نمونه ما به چند مورد از آیاتى كه درباره عقل سخن گفته شده را براى شما مى آوریم تا جایگاه آن نیز در قرآن كریم روشن تر شود: 1. امر به معروف و تعقل: «اَتَأمُرونَ النّاسَ بِالبِرِّ وتَنسَونَ اَنفُسَكُم واَنتُم تَتلونَ الكِتـبَ اَفَلا تَعقِلون (بقره، 44); آیا مردم را به نیكى دعوت مى كنید، اما خودتان را فراموش مى نمایید; با این كه شما كتاب ]آسمانى[ را مى خوانید؟! آیا نمى اندیشید؟!» 2. زنده شدن پس از مرگ و تعقّل: «فَقُلنَا اضرِبوهُ بِبَعضِها كَذلِكَ یُحىِ اللّهُ المَوتى ویُریكُمءایـتِهِ لَعَلَّكُم تَعقِلون;(بقره،73) سپس گفتیم: در قسمتى از گاو را به مقتول بزنید ]تا زنده شود، و قاتل را معرفى كند[. خداوند این گونه مردگان را زنده مى كند. و آیات خود را به شما نشان مى دهد; شاید شما اندیشه كنید.» 3. آفرینش و تعقل: «اِنَّ فى خَلقِ السَّمـوتِ والاَرضِ واختِلـفِ الَّیلِ والنَّهارِ والفُلكِ الَّتى تَجرى فِى البَحرِ بِما یَنفَعُ النّاسَ وما اَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِن ماء فَاَحیا بِهِ الاَرضَ بَعدَ مَوتِها وبَثَّ فیها مِن كُلِّ دابَّة وتَصریفِ الرِّیـحِ والسَّحابِ المُسَخَّرِ بَینَ السَّماءِ والاَرضِ لاَیـت لِقَوم یَعقِلون (بقره، 164); در آفرینش آسمان ها و زمین، و كشتى هایى كه در دریا به سود مردم در حركت هستند، و آبى كه خداوند از آسمان نازل كرده، و با آن، زمین را پس از مرگ، زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده، وهم چنین در تغییر مسیر بادها و ابرهایى كه میان زمین و آسمان مسخر هستند، نشانه هایى است از ذات پاك خدا و یگانگى او براى مردمى كه عقل دارند و مى اندیشند.» و نحل 12 و 67، مؤمنون، 80. 4. تقلید از كسانى كه تعقّل ندارند: «واِذا قیلَ لَهُمُ اتَّبِعوا ما اَنزَلَ اللّهُ قالوا بَل نَتَّبِعُ ما اَلفَینا عَلَیهِ ءاباءَنا اَولَو كانَ ءاباؤُهُم لایَعقِلونَ شَیــًا ولا یَهتَدون (بقره، 170); و هنگامى كه به آن ها گفته شود: از آن چه خداوند نازل كرده است پیروى كنید! مى گویند: نه، ما از آن چه پدروان خود را بر آن یافتیم، پیروى مى نماییم. آیا اگر پدران آنها، چیزى نمى فهمیدند و هدایت نیافتند ]باز از آن ها پیروى خواهند كرد[.» 5. ایمان و تعقّل: «ومَثَلُ الَّذینَ كَفَرواكَمَثَلِ الَّذى یَنعِقُ بِما لایَسمَعُ اِلاّ دُعاءً ونِداءً صُمٌّ بُكمٌ عُمىٌ فَهُم لایَعقِلون;(بقره،171) مَثَل تو در دعوت كافران، بسان كسى است كه گوسفندان و حیوانات را براى نجات از چنگال خطر صدا مى زند، ولى آن ها جز سر و صدا چیزى نمى شنوند; حقیقت و مفهوم گفتار او را درك نمى كنند. این كافران، در واقع كرولال و نابینا هستند; از این رو چیزى نمى فهمند»، «وما كانَ لِنَفس اَن تُؤمِنَ اِلاّ بِاِذنِ اللّهِ ویَجعَلُ الرِّجسَ عَلَى الَّذینَ لا یَعقِلون (یونس، 100); ]اما[ هیچ كس نمى تواند ایمان بیاورد، جز به فرمان خدا و توفیق و یارى و هدایت او و پلیدى كفر و گناه را بر كسانى قرار مى دهد كه نمى اندیشند.» 6. توشه راه آخرت (تقوى)و تعقل: «وتَزَوَّدوا فَاِنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوى واتَّقونِ یـأولِى الاَلبـب;(بقره،197) و زاد و توشه تهیه كنید كه بهترین زاد و توشه، پرهیزگارى است، و از من بپرهیزید اى خردمندان.» 7. عبرت و تعقل: «اِنَّ فى ذلِكَ لَعِبرَةً لاُِولِى الاَبصـر;(آل عمران،13) در این، عبرتى است براى اهل بینش و بصیرت.» 8. نماز و تعقل: « واِذا نادَیتُم اِلَى الصَّلوةِ اتَّخَذوها هُزُوًا ولَعِبـًا ذلِكَ بِاَنَّهُم قَومٌ لا یَعقِلون (مائده، 58); آن ها هنگامى كه اذان مى گویید، و مردم را به نماز فرا مى خوانید، آن را به مسخره و بازى مى گیرند، این به خاطر آن است كه جمعى نابخردند.» 9. قصاص و تعقّل: «ولَكُم فِى القِصاصِ حَیوةٌ یـاُولِى الاَلبـبِ لَعَلَّكُم تَتَّقون;(بقره،179) و براى شما در قصاص، حیات و زندگى است، اى صاحبان خرد! شاید شما تقوا پیشه كنید.» 10. دل بستگى به دنیا و تعقّل: «ومَا الحَیوةُ الدُّنیا اِلاّ لَعِبٌ ولَهوٌ ولَلدّارُ الأخِرَةُ خَیرٌ لِلَّذینَ یَتَّقونَ اَفَلا تَعقِلون;(انعام،32) زندگى دنیا، چیزى جز بازى و سرگرمى نیست، و سراى آخرت براى آن ها كه پرهیزگارند بهتر است، آیا نمى اندیشید؟» 11. بدترین مردم نزد خدا: «اِنَّ شَرَّ الدَّوابِّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ البُكمُ الَّذینَ لا یَعقِلون;(انفال،22) بدترین جنبندگان نزد خدا، افراد كرولالى هستند كه اندیشه نمى كنند.» مقصود كسانى هستند كه حقیقت را از انبیاى الهى مى شنوند ولى هرگز به آن عمل نمى كنند.» 12. قرآن و تعقل: «اِنّا اَنزَلنـهُ قُرءنـًا عَرَبِیًّا لَعَلَّكُم تَعقِلون;(یوسف،2) ما آن را قرآنى عربى نازل كردیم، شاید شما ]درك كنید و[ بیندیشید»، «لَقَد اَنزَلنا اِلَیكُم كِتـبـًا فیهِ ذِكرُكُم اَفَلا تَعقِلون;(انبیاء،10); ما به شما كتابى نازل كردیم كه وسیله تذكر و بیدارى شما در آن است، آیا نمى فهمید؟» 13. شرك، بت پرستى و تعقل: «اُفّ لَكُم ولِما تَعبُدونَ مِن دونِ اللّهِ اَفَلا تَعقِلون (انبیاء، 67); اف بر شما و بر آن چه جز خدا مى پرستید! آیا اندیشه نمى كنید و عقل ندارید؟!» 14. خداشناسى و تعقل: «قالَ اِنَّ رَسولَكُمُ الَّذى اُرسِلَ اِلَیكُم لَمَجنون ; قالَ رَبُّ المَشرِقِ والمَغرِبِ وما بَینَهُما اِن كُنتُم تَعقِلون;(شعراء،27ـ28); فرعون گفت: پیامبرى كه به سوى شما فرستاده شده مسلماً دیوانه است. موسى گفت: او پروردگار مشرق و مغرب و آن چه میان آن دو است مى باشد، اگر شما عقل و اندیشه خود را به كار مى گرفتید.» 15. هدایت و تعقل: «ولَقَد اَضَلَّ مِنكُم جِبِلاًّ كَثیرًا اَفَلَم تَكونوا تَعقِلون;(یس،62); او = شیطان گروه زیادى از شما را گمراه كرد، آیا اندیشه نكردید؟!»
پاورقی:
1. ر.ك: قاموس قرآن، سیدعلى اكبر قرشى، ج 5، ص 28، دارالكتب الاسلامیه.
2. مجمع البیان، ج 10، ص 72، اعلمى بیروت / تفسیر نمونه، آیة الله مكارم شیرازى و دیگران.
3. اصول كافى، ج 2، كتاب «فكر و ایمان»، باب تفكر.
4.نورالثقلین، ج 5، ص 170 / براى آگاهى بیشتر ر.ك: قاموس قرآن، همان، ج 5، ص 199 /
5. تفسیر نمونه، آیة الله ناصر مكارم شیرازى و همكاران، ج 24، ص 330، دارالكتب الاسلامی