پرسشگر محترم از آنجا که درباره حروف مقطعه قرآن کریم، تحقیقات فراوانى شده و احتمال ها و تفاسیر زیادى براى این حروف شده است، ذکر و آوردن همه آن ها از حوصله این پاسخ نامه خارج است; ولى در این جا برخى از نظرها و احتمالاتى که مفسران و دانشمندان معارف و علوم قرآنى درباره معنا و مفهوم حروف مقطعه ذکر کرده اند مى آوریم.

حروف مقطعه در آغاز 29 سوره از قرآن کریم آمده و از مختصّات قرآن است و در سایر کتاب هاى آسمانى مانند تورات و انجیل سابقه ندارد.• درباره این حروف تا کنون آراى متفاوتى از سوى مفسران ابراز شده و در برخى از منابع تا 20 نظر نقل گردیده است ولى در این پاسخ به دلیل رعایت اختصار و یا ضعف برخى از آراء، از ذکر تمامى آن ها خوددارى شده و تنها به هفت نظر بسنده شده است:

1ـ حروف مقطعه از متشابهاتى است که علم آن مخصوص خداوند سبحان است و درک حقیقت آن براى غیر او ممکن نیست.

2ـ حروف مقطعه، اجزاى اسم اعظم الهى است و اگر به درستى و از روى بصیرت ترکیب شود، اسم اعظم ظهور مى کند (اسم اعظم، نامى است که با آن مى توان در جهان هستى، تصرف کرد و انسان هاى عادى به معرفت آن دسترسى ندارند).

3ـ این حروف براى هشدار کردن و ساکت کردن کافران بوده است; آنان به یکدیگر سفارش مى کردند که به قرائت قرآن پیامبر(صلى الله علیه وآله)گوش فرا ندهند: «لاتسمعوا لهـذا القرءان و الغوا فیه»(فصلت، 26).

از این رو خداوند در آغاز برخى از سوره ها این حروف را نازل کرد تا کافران با شنیدن آن ها که نه نظم بود و نه نثر، و چون بى سابقه بود اعجابشان را بر مى انگیخت، ساکت شوند و گوش فرا دهند.

4ـ این حروف نشانه غلبه آن ها در کلمات آن سور است; یعنى سوره هاى مشتمل بر حروف مقطعه، درصد حروف مزبور نسبت به سایر حروف آن سوره، بیشتر از همین درصد در سایر سوره ها است و این خود یک معجزه است.

5ـ حروف مقطعه، رمز و سرّى است میان خداى سبحان و رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) و مراد از آن فهماندن به دیگران نیست و باید از باب ایمان به غیب آن را پذیرفت.

6ـ خداوند متعال با این حروف تحدّى (هم آوردطلبى) کرده است و آوردن این حروف در صدر سوره ها از قبیل شمارش و بیان حروف الفباست و بدین معناست که شما اگر در معجزه و الهى بودن قرآن تردید دارید، با همین حروف که قرآن از آن فراهم آمده، کتابى همانند قرآن و یا دست کم سوره اى مانند سوره هاى این کتاب الهى پدید آورید.

7ـ علاّمه طباطبایى(رحمه الله)، نظر ویژه اى در این باره ارائه نموده که شایان تأمل است; ایشان مى فرمایند: با تدبّر در سوره هایى که حروف مقطعه همسان دارد، روشن مى شود که سوره هاى داراى حروف مقطعه مشترک، در مضامین و سیاق ها نیز با یکدیگر مشابه و متناسب است و این تشابه ویژه میان سوره هاى مزبور مشاهده مى شود; مثلا در سوره هاى داراى «حم» آیه هاى اوّل آن با عبارت «تنزیل الکتاب» و یا عباراتى که این معنا را مى رساند، شروع شده و یا در سوره هایى مثل اعراف که با «المص» شروع شده مطالبى را که در سوره هاى «الم» و سوره «صاد» مى باشد، در خود جمع کرده و نیز در سوره رعد، که با حروف «المر» شروع شده، مطالب هر دو قسم سوره هاى «الم ـ الر» وجود دارد; از اینجا استفاده مى شود که این حروف، رموزى اند بین خداى تعالى و پیامبرش که معناى آن ها از ما پنهان است و فهم عادى ما راهى به درک آن ها ندارد، مگر به همین مقدار که حدس بزنیم میان این حروف و مضامینى که در سوره هاى هر یک آمده ارتباط خاصى وجود دارد.•

گفتنى است: روایات تفسیرى معتبر، معانى گوناگونى براى حروف مقطعه بیان مى کند و چون این ها از قبیل «مثبتات» است، بدین معنا که هر یک امرى را اثبات مى کند و هیچ یک مفاد دیگرى را نفى نمى کند، پس مطالب آن ها قابل جمع است و ممکن است همه آن ها درست باشد.•

براى آگاهى بیشتر به منابع زیر مراجعه کنید:

1. تفسیر تسنیم، آیة الله جوادى آملى، ج 2، انتشارات اسراء، قم.

2. ترجمه تفسیر المیزان، سید محمدباقر موسوى همدانى، ج 18، ص 6ـ8، انتشارات اسلامى، قم.

3. مجمع البیان، مرحوم طبرسى، ج 1، ص 32، داراحیاء التراث العربى، بیروت.

4. تفسیر نمونه، آیة الله مکارم شیرازى و دیگران، ج 1، ص 35، دارالکتب الاسلامیة، تهران.

5. البرهان، مرحوم علامه سیدهاشم حسینى بحرانى، ج 1، ص 124، بنیاد بعثت، تهران.

6. تفسیر القرآن الکریم، سید مصطفى الخمینى، ج 2، ص 137، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، تهران.

و...

پی نوشت ها:

----------------

1. تفسیر تسنیم، آیة الله جوادى آملى، ج 2، ص 64، مرکز نشر اسراء.

2. ترجمه تفسیر المیزان، موسوى همدانى(رحمه الله)، ج 18، ص 6ـ8، دفتر انتشارات اسلامی.

3. ر.ک: تفسیر تسنیم، آیة الله جوادى آملى، ج 2، ص 69ـ129، مرکز نشر اسراء.