ملائکه منزلین و مسوّمین

image: 
آیا منزلین و مسومین، دو مدل مختلف از فرشتگان بودند؟ چرا عدد ملائکه با هم فرق می کند؟

در آیه «بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ» و آیه «بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ»، آیا منزلین و مسومین، دو مدل مختلف از فرشتگان بودند؟ چرا عدد ملائکه با هم فرق می کند؟

«إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ‏ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلين‏»؛ در آن هنگام كه تو به مؤمنان مى‏ گفتى: «آيا كافى نيست كه پروردگارتان، شما را به سه هزار نفر از فرشتگان، كه از آسمان فرود مى ‏آيند، يارى كند؟!»(1)

«بَلى‏ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمينَ‏»؛ آرى، (امروز هم) اگر استقامت و تقوا پيشه كنيد، و دشمن به همين زودى به سراغ شما بيايد، خداوند شما را به پنج هزار نفر از فرشتگان، كه نشانه‏ هايى با خود دارند، مدد خواهد داد!(2)

تفاوت این دو دسته از ملائکه این است که ملائکه «مسومین»، علامت دار و قابل مشاهده بوده ولی ملائکه «منزلین» چنین نبوده اند.
اکنون به توضیحاتی در این زمینه توجه فرمایید:

بررسی لغوی:
«مسوَّمین» به صيغه مفعول، به معناى نشاندار يا فرستاده است و چنان چه به صيغه فاعل «مسموِّمین» باشد، به معناى علامت گذارنده است كه ملائكه در جنگ بدر علامت داشتند.(3)
«مُسَوَّمِين»؛ علامت دارها. «مُسَوِّمين»؛ علامت گذاران (در قديم با داغ كردن و مهر، دام ها و بردگان را نشان مى ‏كردند) كه يا خودشان يا ستورانشان يا فرستاده‏ هاشان را علامت گذارى مى ‏كردند.
از پيامبر (صلى اللّه عليه و آله) در باره ستوران جنگى روايت شده است كه: «تَسَوَّمُوا فانّ الملائكة قد تَسَوَّمَتْ‏»؛ يعنى علامت بگذاريد، زيرا فرشتگان در جنگ بدر، مركب هاشان را علامت گذاردند.(4)
«مُسَوِّمِينَ‏» (بكسر واو) يعنى معلّمين، يعنى به خود تعليم می دادند؛ و به فتح واو «مُسَوَّمِينَ‏» يعنى خدا به ايشان تعليم داد (از ابن عباس و حسن و قُتاده).(5)

بیان تفسیری:
از كلمه «منزلين» به قرينه آيه بعد كه می فرمايد «مسوّمين» استفاده می شود كه اين سه هزار ملک در جنگ بدر مشاهده نمی شدند، همين می ديدند كه سر و دست مشركين جدا میشود ولى قاتل آن ها ديده نمی شد.(6)
در «مجمع البيان» از حضرت على (عليه السلام) نقل شده: روز بدر ملائكه عمامه ‏هاى سفيد در سر داشتند و گوشه آن را ميان شانه‏ هايشان انداخته بودند(7)، پس علامت ملائكه عمامه آن ها بوده است.
در تفسیر «عياشى» از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که ملائكه ‏اى كه پیامبر(صلى اللَّه عليه و آله) را در بدر يارى كردند به آسمان نرفته ‏اند و نخواهند رفت، تا صاحب اين امر (امام زمان عليه السلام) را يارى كنند، آن ها پنج هزار نفر مى ‏باشند.(8)

تعداد فرشتگان:
نکته ابتدایی این که برخی از مفسران، هر دو آیه فوق را مربوط به جنگ بدر می دانند(مانند تفسیر المیزان و تفسیر احسن الحدیث)؛ برخی نیز آیه اول را مربوط به جنگ بدر و آیه دوم را مربوط به جنگ احد دانسته اند(مانند تفسیر مجمع البیان و تفسیر مهر).

اکنون به علت تفاوت در تعداد فرشتگان، توجه فرمایید:
آمدن سه هزار فرشته، مطلق ذکر شده و در برابر وعده پیامبر به استغاثه مؤمنان بوده که احساس ناتوانى مى ‏كردند: «إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ»‏(9)، ولی آمدن پنج هزار فرشته، مشروط به استقامت و داشتن تقوى و حمله فورى دشمن بوده است.(10)
در آيه‏ 124، سخن از امداد سه هزار فرشته بود و در آيه 125، سخن از پنج هزار فرشته است؛ چرا كه تعداد دشمن در جنگ احد حدود پنج هزار نفر بود و نيازها و شرايط نظامى و روحى رزمندگان، كمک بيش‏ترى را مى ‏طلبيد. سپاهيان ابوسفيان براى غارت مدينه از نيمه‏ راه بازگشته بودند و اين در حالى بود كه سپاه اسلام شكست خورده و زخمى و خسته بودند و از اين ‏رو نياز به تقويت روحى و رزمى داشتند.(11)
در آيه‏ 124، سخن از نزول سه هزار فرشته‏ امدادرسان بود و در آيه 125، سخن از پنج هزار فرشته‏ مخصوص، در صورتِ صبر و تقواى رزمندگان است. ذكر تعداد فرشتگان، نشان مى ‏دهد كه قدرت آنان محدود است. همان گونه كه از كلمه‏ «مُنزَلين» فهميده مى ‏شود كه فرشتگان تحت امر خدا هستند و از پيش خود كارى انجام نمى‏ دهند. و از كلمه «مُسَوّمِين» استفاده مى‏ شود كه فرشتگان امدادى، نيروهاى ويژه ‏اى هستند.(12)

نکته:
امام سجاد (عليه السلام) در سلام خود به فرشتگان، براى هر دسته از فرشتگان، مأموريت خاصى را بيان مى‏ كنند. در این زمینه می توانید به کتاب شریف «صحیفه سجادیه»، دعای سوم، مراجعه فرمایید.

پی نوشت ها:
1. آل عمران: 3/ 124.
2. آل عمران: 3/ 125.
3. قرشی، قاموس قرآن، انتشارات: دار الکتب الاسلامیه ـ تهران، ج 3، ص 357.
4. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، محقق: داوودی، انتشارات: دار الشامیه ـ بیروت، ص 438.
5. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات: ناصر خسرو ـ تهران، ج ‏2، ص 829.
6. طیب، محمد حسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات: اسلام ـ تهران، ج ‏3، ص 339.
7. مجمع البيان في تفسير القرآن، پیشین، ج ‏2، ص 829.
8. عياشى، التفسير(تفسير العياشي)، محقق: رسولى، ناشر: مكتبة العلمية الاسلامية- تهران‏، 1380 ه. ق‏، چاپ اول، ج ‏1، ص 197.
9. انفال: 8/ 9.
10. قرشی، تفسیر احسن الحدیث، انتشارات: بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر ـ تهران، ج ‏2، ص 181.
11. رضایی اصفهانی، تفسير قرآن مهر، ناشر: پژوهشهاى تفسير و علوم قرآن ـ قم‏، ج ‏3، ص 247.
12. قرائتی، تفسیر نور، ناشر: مركز فرهنگى درسهايى از قرآن ـ تهران‏، ج ‏1، ص 601.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: