عارفان و برهان های فلسفی

image: 
جایگاه برهان‌های فلسفی بر وجود خدا ـ نظیر برهان صدیقین ـ در نزد عارفان مسلمان چگونه است؟

جایگاه برهان‌های فلسفی بر وجود خدا ـ نظیر برهان صدیقین ـ در نزد عارفان مسلمان چگونه است؟

اساساً حکمت متعالیه مسئولیت خود را در ارائه برهان بر مشهوداتِ اهل عرفان می‌داند. تقریر برهان صدیقین به عنوان اولین مسأله فلسفی یکی از راه‌هایی بود که با تأمین مقصود اهل عرفان، وظیفه حکیم متأله را به انجام می‌رسانید.
ولی پیش از صدرالمتألهین، عارفان در مکتب ابن‌عربی آغازگر چنین نهضتی بوده‌اند که در زیر به نمونه‌هایی از آن اشاره خواهد شد

قیصری در آثار خویش به پنج تقریر از برهان صدیقین اشاره می‌کند:
۱- «الوجود واجب لذاته، إذ لو کان ممکنا لکان له علة موجودة، فیلزم تقدم الشیء علی نفسه ...»(۱)
طبیعت وجود اگر واجب باشد که مطلوب ماست ولی اگر ممکن باشد محتاج به علتی است که موجود باشد، زیرا علت وجود باید موجود باشد و چون طبیعت در ضمن هر فردی متحقق است، پس لازم می‌آید تحقق شیء بر نفس و این محال است.
۲- «الوجود لیس بجوهر و لا عرض لما مر و کل ما هو ممکن فهو إما جوهر أو عرض، ینتج: إن الوجود لیس بممکن فتعین أن یکون واجبا»(۲)
وجود نه جوهر است و نه عرض پس ممکن نیست زیرا ممکنات یا جوهرند و یا عرض پس واجب است.
۳- «الوجود لا حقیقة له زائدة علی نفسه و إلا یکون کباقی الموجودات فی تحققه بالوجود و یتسلسل و کل ما هو کذلک فهو واجب بذاته لاستحالة انفکاک ذات الشیء عن نفسه»(۳)
حقیقت وجود چیزی زاید بر خودش نیست؛ زیرا اگر حقیقت وجود چیزی غیر از خودش باشد در تحقق و موجود شدن، حقیقت مذکور نیاز به وجود و علت موجده خواهد داشت و به این ترتیب تسلسل لازم می‌آيد که باطل است پس حقیقت واجب به ذات خواهد بود زیرا ذات شیء از خودش قابل انفکاک نیست.
۴- «کل ما هو غیر الوجود یحتاج إلیه من حیث وجوده و تحققه و الوجود من حیث هو وجود لا یحتاج الی شیء فهو غنی فی وجوده عن غیره و کل ما هو غنی فی وجوده عن غیره فهو واجب فالوجود واجب بذاته»(۴)
هر چیزی غیر از وجود از حیث وجود و تحقق خود نیازمند به وجود است و وجود هستی بخش اوست و وجود از این حیث که وجود و هستی محض است نیاز به چیزی برای هست شدن ندارد، و هر چیزی که در هست شدن و هستی خود نیاز به غیر خود ندارد واجب است به ذات خود و واجب الوجود بذاته است.
۵- «کل ممکن قابل للعدم و لاشیء من الوجود المطلق بقابل له فالوجود واجب بذاته»(۵)
هر موجود ممکن قابلیت این را دارد که در زمانی معدوم شود در حالی که هستی مطلق و محض در برابر عدم است و به هیچ وجه بما انه وجودٌ قابلیت نیستی را ندارد بنابراین وجود ذاتا واجب است.

قیصری در جای دیگر تقریر ششمی را مطرح کرده است:‌
«اعلم ان کل أحد من أهل العالم لایشک فی کونه موجوداً و وجوده لذاته و إلا لدار أو تسلسل و کل وجود لذاته واجب»(۶)
هر شخصی خود را به قطع و یقین دارای هستی می‌داند و این هستی‌اش را لذاته می‌داند یعنی هستی را نشأت گرفته از چیزی خارج از دایره هستی نمی‌داند و الا دور یا تسلسل لازم می‌آید و چنین وجودی واجب است.

گفتنی است تقریرهای معروف از برهان صدیقین از نظر عرفا مبتنی بر سه مرحله است:
الف- اثبات وجود صرف هستی؛ ب- امتناع عدم برای حقیقت هستی محض؛ ج- ضرورت چیزی که عدم‌پذیر نیست.(۷)

مرحوم آشتیانی در تبیین این سه مرحله می‌نویسد:
مقدمه اول: در وجودِ حقیقت وجود صرف، که جامع جمیع کمالات وجودی است شکی نیست.
مقدمه دوم: حقیقت وجود به معنای مزبور بذاتها و لذاتها طرد عدم می‌کند و در طرد عدم، نه نیاز به حیثیت تقییدیه دارد، نه حیثیت تعلیلیه.
مقدمه سوم: هر چه بذاته و لذاته عدم را نپذیرد، واجب‌الوجود است. پس به این صورت وجود واجب اثبات شد.(۸)
در تقریر فوق از برهان صدیقین، ابتدا وجود صرف هستی اثبات شده است؛ زیرا بدون اثبات هستی صرف، برهان تام نخواهد بود. پس از آن می‌توان نتیجه گرفت که وجود مطلق و هستی صرف که قابلیت عدم را ندارد واجب الوجود بالذات است.(۹)

نتیجه:
عارفان مسلمان نیز مانند فلاسفه در صدد مبرهن ساختن اصل وجود خدا و یکتایی و اطلاق او بوده‌اند که در این میان، تقریرهایی از برهان صدیقین منتسب به آنان می‌باشد.

پی نوشت ها:
۱. قیصری، داود، رسائل قیصری، تصحیح سیدجلال آشتیانی، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، چ دوم، ۱۳۸۱، ص ۸۱.
۲. همان، ص ۸۶.
۳. همانجا.
۴. قیصری، داود، شرح فصوص الحکم،‌ تصحیح سیدجلال آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵، مقدمه، ص ۱۸.
۵. همان، ص ۱۹.
۶. قیصری، داود، رسائل قیصری، ص ۶۹.
۷. جوادی آملی، عبدالله، شرح حکمت متعالیه، بخش یکم از جلد ششم،‌ تهران: الزهراء، ۱۳۶۸، ص ۱۹۹.
۸. میرزامهدی مدرس آشتیانی، تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷، ص ۴۹۰.
۹. ر.ک: آشتیانی، تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری، ص ۴۹۰ و ۴۹۱.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: