شانس و علت

image: 
 آیا این شانسی نیست؟!

ما از یک طرف جهان را علّی و معلولی توضیح می دهیم و برای هر چیزی یک ساختار از پیش تعیین شده قائل هستیم که تغییر نمی کند، اما از طرف دیگر میبینیم که زندگی ما بر اساس اتفاقات شانسی بالا و پایین می شود. مثلا کسی که در قرعه کشی برنده یک میلیارد می شود، آیا این شانسی نیست؟!

علیّت هرگز تلازمی با اینکه نتیجه از پیش تعیین شده باشد ندارد، علیّت به معنای وابستگی وجودی معلول به علت است(1) بنابراین طبق این اصل، تحقق تمامی پدیده ها در یک چارچوب مشخص و ضابطه مند است که البته در صورت آگاهی از آن علت، میتوان معلول را پیشگویی کرد.(2)

اصل علیّت نیز چون سایر قواعد عقلی هرگز استثناء بردار نیست، و هیچ معلولی نیست که بدون علت محقق شود، تمام اتفاقاتی که در زندگی ما و در تمام هستی می افتد هیچ تنافی با نظام علّی و معلولی ندارد، و هرگز واقعه ای خارج از این چارچوب علّی و معلولی اتفاق نمی افتد! فقط زمانی که ما از علت پدیده ها آگاهی نداریم یا یک اتفاق نادری از میان صدها احتمال دیگر اتفاق می افتد از آن تعبیر به «شانس» می کنیم.

این تعبیر «شانس» صرفا تعبیری از جانب ماست که به حقیقت واقعه علم نداریم، نه اینکه واقعا چیزی در خارج بدون علت اتفاق افتاده باشد، به عنوان مثال کسی که از پیاده رو رد میشود و درست کمتر از ثانیه ای پس از عبور او گلدانی از بالای پشت بام به همان نقطه ای که عبور کرده میخورد، ما میگوییم: عجب شانسی آورد!! در حالی که به لحاظ قوانین فیزیک مجموع فاصله و سرعت گام برداشتن او، و از آن طرف زمان رها شدن گلدان، و همچنین جرم آن که در سرعت سقوط آن نقش دارد منتهی به چنین واقعه ای شده که درست این دو نزدیک به هم به وقوع بپیوندد؛ و ما اگر هزار بار دیگر گلدان را در همان زمان و با همان حالت رها کنیم، و آن عابر پیاده هم دقیقا همان گونه گام بردارد باز هم همان واقعه تکرار شده و گلدان درست پس از آن عابر پیاده به زمین خواهد خورد.

در مورد قرعه کشی هم همینطور، چه از طریق چرخاندن گوی باشد، همه آن چرخش ها و قرار گرفتن گوی در آن قسمت مخصوص گوی برگزیده، و چه از طرق دیگر کاملا تحت چارچوب قانون علیّت محقق میشود. یعنی اگر ده ها بار قرعه کشی کنیم اما در تمامی آنها گوی ها درست در یک جا قرار داده شوند، در همه قرعه کشی ها با یک سرعت ثابت چرخیده شوند، به تعداد مساوی چرخانده شوند، و سایر شرایط هم کاملا برابر باشد، همواره نتیجه ثابت خواهد بود.
بنابراین این که ما نمی توانیم نتیجه قرعه کشی را پیش بینی کنیم همانطور که اشاره شد به خاطر عدم احاطه ما به علت آن پدیده است.

پی نوشت ها:
1. طباطبایی، محمد حسین، بدایة الحکمة، موسسه النشر الاسلامی، قم، چاپ بیست و دوم، 1406ق، مرحله هفتم، ص109.
2. سبحانی جعفر، الالهیات، المركز العالمي للدراسات الإسلامية، قم، چاپ سوم، 1412ق، ج1، ص113.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: