توبه و جبران گناه

image: 
گاهی خداوند با یک عذرخواهی، توبه را می بخشد. گاهی تنها عذرخواهی، قبول توبه نیست و‌ باید جبران شود. لطفا در این دو مورد، بیشتر توضیح دهید و مثال بزنید.

گاهی خداوند با یک عذرخواهی، توبه را می بخشد. گاهی تنها عذرخواهی، قبول توبه نیست و‌ باید جبران شود. لطفا در این دو مورد، بیشتر توضیح دهید و مثال بزنید.

یکی از مفاهیم اساسی در ارتباط با توبه مفهوم تکفیر است. تکفیر به معنای پوشاندن و جبران گناه است. جبران گناه و نحوه آن متناسب با گناه متفاوت میشود. برخی از گناهان کفاره خاصی برای آن مقرر شده است که حالت جریمه به خود میگیرد و حکم بازدارنده برای انجام و تکرار آن گناه را دارد. مثلا کفاره روزه خواری عمدی در ماه مبارک رمضان سیر کردن 60 فقیر و یا گرفتن 60 روزه است.

نیاز به تکفیر و جبران در دسته دیگری از گناهان خاصیت آن گناه و مقتضای ماهیت آن است. مثلا کسی که نمازهای واجب خود را تاکنون نخوانده است باید توبه کند و طبیعی است که شرط پذیرش توبه از او قضای نمازها است. یا کسی که به دیگری آسیبی مالی و یا آبرویی زده است باید علاوه بر توبه در حق او جبران کند.

اما گناهانی که کفاره خاصی برای آن تعیین نشده است و جزء دسته دوم هم نیست (مثل دروغ، روابط نامشروع ....) تکفیر آنها با انجام اعمال صالح است.
در این باره آیات و روایات زیادی وجود دارد.
«و یَدْرؤُونَ بِالحَسَنَةِ السَّیّئة؛ (اندیشمندان) با كارهاى نیك، كارهاى بد خود را از بین مى‌برند».(1)
«اِلاّ مَن تابَ و آمن و عَمل صالِحاً اُولئِك یُبدِّل الله سیِّئاتِهم حَسَنات؛ مگر كسى كه توبه كند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد، كه خداوند گناهان این گروه را به حسنات تبدیل مى‌كند.»(2)
«و اَقِم الصَّلوةَ طَرَفَى النَّهار و زُلَفاً مِنَ اللیل اِنَّ الحَسَنات یُذهِبْن السَّیّئات؛ نماز را در دو طرف روز و اوایل شب برپا دار، چرا كه نیكى‌ها، بدى‌ها را بر طرف مى‌سازد».(3)
«الَّذینَ آمَنوا و عَمِلوا الصّالِحاتِ لَنُكَفِّرنَّ عَنهُم سَیِّئاتِهم؛ كسانى كه ایمان آورده و عمل صالح انجام دادند، قطعاً گناهان آنان را مى‌پوشانیم.»(4)

در روایات نیز به لزوم جبران گناهان از طریق انجام عمل صالح اشاره شده است.
رسول اكرم (صلّى الله علیه وآله) مى‌فرماید:
«اتَّقِ الله حیث كنت و خالط الناس بخلق حسن و اذا عملت سیئة فاعمل حسنة تمحوها؛ در هر جا هستى، از خدا بترس و با مردم با اخلاق نیك برخورد كن، و هرگاه گناهى كردى كار نیكى انجام بده كه آن گناه را محو كند.(5)

امام باقر علیه السلام مى‌فرماید:
«التّائب إذا لم یَستبن اثر التّوبة فلَیس بِتائب: یرضى الخصماء و یُعید الصّلوات و یتواضع بین الخَلق یتّقى نفسه عن الشهوات؛ هرگاه نشانه‌هاى توبه، از توبه كننده آشكار نگردد، او توبه كننده حقیقى نیست. (آشكار شدن نشانه‌هاى توبه این است كه آنها را كه ادعاى حقى بر او دارند راضى كند، نمازهاى قضا شده‌اش را اعاده نماید، در برابر مؤمنان متواضع باشد، و خود را از طغیان هوس‌هاى نفسانى حفظ نماید .»(6)

امام كاظم علیه السلام فرمودند:
«من كفارات الذّنوب العِظام إغاثة المَلهوف و التّنفیس عن المَكروب؛ از كفارات گناهان بزرگ، پناه دادن به انسان‌هاى پریشان و گرفتار و زدودن اندوه از اندوهگین است.»(7)

شخصى از رسول خدا (صلّى الله علیه وآله) پرسید: كفاره گناه غیبت چیست؟ حضرت فرمودند: «تَستَغفر لِمَن إغتَبته؛ براى كسى كه او را غیبت كرده‌اى، از خدا طلب آمرزش كن.(8)

امام باقر علیه السلام مى‌فرماید:
«ثلاث كفّارات: إفشاء السّلام و إطعام الطّعام و التّهجُد باللّیل و النّاس نیام؛ سه كار كفاره و جبران كننده گناه است: بلند سلام كردن، اطعام دادن، نماز شب و عبادت در آن هنگام كه مردم خوابیده‌اند.(9)

حسنات و کارهای نیکی که فرد بعد از انجام سیئه و گناه انجام میدهد چند حالت ممکن است داشته باشد. گاهی بدون توبه و پشیمانی از گناهان کار نیک هم انجام میدهد و یا در حالی که به گناهان ادامه میدهد اعمال صالح را نیز انجام میدهد. این حسنات نقشی در آمرزش گناهان فرد ندارد.

قرآن درباره آنان می فرماید:
«خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئا؛ اعمال خیر و شر را با هم می آمیزند.»(10)
«فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه‏ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‏؛ کسی که ذره ای کار خیر انجام دهد (پاداش) آن را خواهد دید و کسی که ذره ای کار شر انجام دهد (عقاب) آن را خواهد دید.»(11)
بنابراین انجام عمل صالح بدون پشیمانی و توبه از گناهان باعث آمرزش آنها نمی شود اگرچه به خودی خود ثواب دارد و در میزان اعمال محاسبه و در عاقبت فرد موثر است.

در حالت بعدی انجام عمل خیر همراه با پشیمانی از گناهان و ترک آنها و به نیت جبران آنها انجام میشود. این اعمال خیر موجب آمرزش گناهان قبلی و تثبیت توبه خواهد شد.

«وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيم‏؛ و گروهى ديگر، به گناهان خود اعتراف كردند و كار خوب و بد را به هم آميختند اميد می رود كه خداوند توبه آنها را بپذيرد به يقين، خداوند آمرزنده و مهربان است.»(12)
« إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئات‏؛ نیکی ها زشتی ها را از بین می برد.»(13)

انجام عمل صالح از ارکان توبه به شمار نمی آید و تحقق توبه منوط به آن نیست اما تداوم و تثبیت توبه منوط به آن است. به عبارت دیگر کسی که از انجام گناهی پشیمان است در صدد ترک آن و تغییر و اصلاح رفتار خود بر می اید و این به معنای انجام عمل صالح و جایگزین کردن آن به جای گناه است.

امام باقر (علیه السلام) مى‌فرماید:
«التّائب إذا لم یَستبن اثر التّوبة فلَیس بِتائب: یرضى الخصماء و یُعید الصّلوات و یتواضع بین الخَلق یتّقى نفسه عن الشهوات؛ هرگاه نشانه‌هاى توبه، از توبه كننده آشكار نگردد، او توبه كننده حقیقى نیست. (آشكار شدن نشانه‌هاى توبه این است كه آنها را كه ادعاى حقى بر او دارند راضى كند، نمازهاى قضا شده‌اش را اعاده نماید، در برابر مؤمنان متواضع باشد، و خود را از طغیان هوس‌هاى نفسانى حفظ نماید .»(14)

پی نوشت ها:
1. رعد/ 22.
2. فرقان/ 70.
3. هود/ 114.
4. عنكبوت/ 7.
5. مجلسی، محمد باقر(1110ق)، بحار الانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ج67، ص290.
6. همان، ج6، ص35.
7. همان، ج72، ص21.
8. کلینی، محمد بن یعقوب(329 ق)الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه ، ج2، ص357.
9. مجلسی، محمد باقر(1110ق)، بحار الانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ج67، ص5.
10. توبه/ 102.
11. زلزال/ 7و8.
12. توبه/ 102.
13. هود/ 114.
14. مجلسی، محمد باقر(1110ق)، بحار الانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ج6، ص35.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: