تفکر نتیجه بخش

image: 
چه کنیم به جای آن که به مقتضای عواطف و احساسات خویش رفتار کنیم با مهار احساسات آنی خود به مقتضای عاقبت‌اندیشی خویش رفتار کنیم؟

چه کنیم به جای آن که به مقتضای عواطف و احساسات خویش رفتار کنیم با مهار احساسات آنی خود به مقتضای عاقبت‌اندیشی خویش رفتار کنیم؟

برخی معیار عملشان، تمایلات و احساساتشان است. طبیعتا چنین اشخاصی نمی‌توانند بر اساس علم و دانایی رفتار کنند. حال چه کنیم بر تمایلات و احساسات فائق آییم تا بتوانیم درست فکر کنیم و بر اساس حزم اندیشی خویش عمل کنیم.
در پاسخ باید گفت خویشتنداری و خودکنترلی، پیش‌نیاز دست یابی به حکمت و هر اقدام درستی است؛ از طرفی، راه رسیدن به خودکنترلی و مدیریت درست احساسات و تمایلات، خودشکنی و نفی انانیت است.

«تقوا» نام آشنایی است که به هدف فراهم آوردن همین خود‌کنترلی مورد تأکید آموز‌ه‌های دینی قرار گرفته است.

احادیث منقول از اهلبیت (علیهم‌السلام) به ما توصیه می‌کند به وقت شادی و غم، همه احساسات خویش را بروز ندهیم. پیامبر (صلی‌الله علیه و آله) در ذکر نشانه‌های جاهل به مواردی اشاره می‌کند که همه از عدم مدیریت احساسات و بروز تمام هیجان درونی نشأت گرفته است:
«... إِنِ افْتَقَرَ جَحَدَ نِعْمَةَ اللَّهِ وَ لَمْ يَتَحَرَّج‏ وَ إِنْ فَرِحَ أَسْرَفَ وَ طَغَى وَ إِنْ حَزِنَ أَيِس‏وَ إِنْ ضَحِكَ‏ فَهِقَ‏ وَ إِنْ بَكَى خَار ...»(۱)
ترجمه: از نشانه‌های جاهل است که وقتی فقیر گشت، نعمت‌های خدا را انکار کرده و در عبور از خط قرمز‌ها باکی نداشته باشد و به وقت شادی، از حد گذرانده و طغیان کند و به وقت غم، ناامید شود و به وقت خنده، قهقهه مي‌زند و به وقت گریه، چون حیوانات نعره می‌کشد.

همه موارد فوق حکایت از آن دارد که انسان‌ جاهل، توان در قبضه داشتن احساسات و هیجانش را ندارد؛ مثلا وقتی ناداری به سراغ انسان می‌آید، طبیعی است که احساساتش او را به حق‌ناشناسی از منعم بکشاند و با برجسته ساختن نیمه خالی لیوان، نیمه پر لیوان نعمتهای خویش را انکار کند یا در جایی که موضوعی او را به خنده انداخته، تمام احساسات درونش را با قهقهه‌هایش آزاد می‌کند و به هنگام مواجهه با امر ناراحت‌کننده‌ای، تمام ناراحتی‌اش را به صورت گریه‌های بلند ابراز می‌کند.

اگر چه نمی‌توان احساسات و هیجانات را از صفحه‌ جان پاک کرد ولی مي‌توان با تمرین خودکنترلی، همه آن را ابراز نکرد. بدین صورت، اگر از موضوعی غضبناک شدیم، باید قسمتی از عصبانیت خویش را بیرون بریزیم؛ اگر خوشحال شدیم؛ قسمتی از خوشحالی خود را ابراز کنیم.

زندگی‌ اجتماعی و خانوادگی، عرصه‌ای است برای تمرین و هدایت و کنترل احساسات و هیجانات مثبت و منفی. مثلاً، در محیط خانواده، با برخورد ما با اعضای خانواده، احساسات ما دستخوش تحولات منفی و مثبت خواهد شد اگر این محیط را به مثابه آموزشگاهی برای کسب مهارتهای کنترل احساسات قلمداد کنیم، به راحتی می‌توان به کسب این مهارت دست یافت.
چنین کسی به راحتی می‌تواند در مقابل گناه، هیجان و اشتهای خویش را برای ارتکاب آن کنترل کند و در یک کلام، خود را در حصار تقوا قرار دهد.

در این صورت است که به قول امیرالمؤمنین (علیه السلام): «من اتّقى‏ اللّه فاز و غني‏»(۲) (هر کس تقوای خدا داشت رستگار و بی‌نیاز خواهد شد) یا «اتَّق تَفُزْ»(۳) (تقوا داشته باش تا نجات یابی).

اما برای آن که به راحتی به این مهم دست یابیم و در همه حالات احساسی و هیجانات روحی طریق اعتدال را در پیش گیریم؛ بهترین شیوه، حذف خود و خودشکنی و مبارزه با خودخواهی است.
از این رو نباید روی هیچ یک از داشته‌های خویش حساب باز کنیم؛ زیرا همه از آن اوست و به ما تعلق ندارد و روزی همه آنچه در اختیار ما نهاده شده، از ما گرفته خواهد شد. در این صورت است که به وقت به دست آوردن نعمتی، خودمان را گم نمی‌کنیم و هیجانات مثبت ما را از مدار اعتدال خارج نمی‌کند و به وقت زوال نعمت و هر امری که موجبات تشویش و ناراحتی‌مان را فراهم کند، غم و اندوه جانکاه، ما را به جرأت بر عبور از خطوط قرمز وادار نمی‌کند و خلاصه، همه امورمان بر اساس حکمت و عقل و نه احساسات و هیجان‌های درونی و زودگذر خواهد بود.

نتیجه:
برای فائق آمدن بر هیجانات و احساسات درونی به منظور عمل به مقتضای عقل و اعتدال، استمرار بر تقوا و مبارزه با خودخواهی و خودپرستی راهی است که در شریعت اسلام بدان سفارش شده‌ایم.

پی نوشت ها:
۱. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (۱۳۶۳ق)؛ تحف العقول؛ تصحیح علی اکبر غفاری؛ چ دوم؛ قم: جامعه مدرسین؛ ص ۱۸ – ۱۹.
۲. تمیمی آمدی، عبدالواحد (۱۴۱۰ق)؛ غرر الحکم و درر الکلم؛ تصحیح سید مهدی رجائی؛ چ دوم؛ قم: دارالکتاب الاسلامی؛ ص ۶۱۴.
۳. همو (۱۳۶۶ش)؛ تصنیف غرر الحکم و درر الکلم؛ تصحیح مصطفی درایتی؛ قم: دفتر تبلیغات؛ ص ۲۷۱.

برای مشاهده مطلب در تاپیک اصلی کلیک فرمایید

 

 

موضوع: